آللاهئن ذیکری، آللاهئن کیتابئدئر. (حیجر؛ 9) وە (أنبیا؛ 24) آللاهئن ذیکرینە قۇشمانئن ایلک آنلامئ؛ جومعا حوطبەسیدیر. چۆنکی حوطبە؛ آللاهئن کیتابئ ایلە ایلیشکی قوراراق بیر قۇنویو آنلاتماق ایچین اۇقونور. ناماز دا، اۇ ذیکری اؤگرنمک ایچین قئلئندئغئ ایچین (طاها؛ 14) آللاهئن ذیکرینە قۇشمانئن ایکینجی آنلامئ؛ جومعا نامازئنا گیتمکتیر. بو أمیر، قادئن ایچین دە أرکک ایچین دە گچرلیدیر.
آیتتە جومعا گۆنۆ نامازا چاغرئ یاپئلدئغئندا تۆم ایمان أدنلرین آلئش وریشی بئراقئپ آللاهئن ذیکرینە قۇشانلارئ أمرەدیلمەسینە راغمن، جومعا نامازئنئن قادئنلارا فارض اۇلمادئغئنئ ایددیعا أدنلرین اؤنە سۆردۆگۆ تزلری؛ “بو حیطابا قادئنلارئن موحاطاب اۇلمادئغئ” یؤنۆندەدیر. آنجاق آللاە تعالا قورئانئ کریمدە مۆمینلرە یاپماسئنئ أمرەتتیگی یوموشلارئ وە یاساقلارئنئ بیلدیرن آیتلردە دائیما؛
“یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا = أی ایمان أدنلر!” شکلیندە حیطاب أتمکتەدیر.
بو ایفادە ایلە باشلایان بیر آیت شؤیلەدیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿۱۸۳﴾ (سورة البقرة)
أی اینانئپ گۆوننلر! اۇروچ، سیزدن اؤنجەکیلرە یازئلدئغئ شکلییلە سیزە دە یازئلدئ کی کندینیزی قۇرویاسئنئز. (باقارا سورەسی؛ 183)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ… ﴿۹﴾ (سورة المجادلة)
أی اینانئپ گۆوننلر! ساقئن گۆناە، دۆشمانلئق، رسولە (کیتابا) قارشئ گلمە قۇنولارئندا آرانئزدا گیزلی قۇنوشما یاپمایئن!.. (مۆجادلە سورەسی؛ 9)
بو آیتلردە وە گۆنۆن بش واقتیندە قئلئنان نامازلارا ایلیشکین أمیرلردە، حاج عیبادتیندە، زکات عیبادتیندە یاعنی مۆمینلرین یۆکۆملۆلۆکلرینین بیلدیریلدیگی تۆم آیتلردە وە یاساقلارئن بیلدیریلدیگی آیتلردە ایفادە حپ؛ “یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا = أی ایمان أدنلر /اینانئپ گۆوننلر” قالئبئندا گلمکتەدیر. بو أمیرلرین هیچبیریندە قادئن أرکک آیرئمئ سؤز قۇنوسو دگیلدیر.
دۇلایئسئیلا بو حیطاب ایلە باشلایان تۆم أمیرلر قادئنلارئ دا أرککلری دە قاپساماقتادئر. بو ایعتیبارلا، ناسئل کی حیطابا گؤرە ناماز، اۇروچ، زکات، حاج وس. گیبی یوموشلارئن قادئنلارا فارض اۇلمادئغئنئ سؤیلەمک مۆمکۆن دگیلسە عاینئ حیطابلا باشلایان جومعا نامازئیلا ایلگیلی أمرین موحاطابئنئن قادئنلار اۇلمادئغئنئ سؤیلەمکتە مۆمکۆن دگیلدیر.
یاهودی وە حئریستیان دین آداملارئنئن قادئنلارئ عیبادتحانەلردە اوزاق توتتوغو گیبی، مۆسلۆمان دین آداملارئنئن دا قادئنلارئ جومعا نامازئنئ قئلماقتان آلئقۇیماسئ رسولوللاهئن (ع) شو حادیثینی حاطئرلاتماقتادئر:
“سیزدن اؤنجەکیلرین یۇلونا آدئم آدئم، قارئش قارئش تابیع اۇلاجاقسئنئز. حاتتا بیر کرتنکلە دلیگینە گیرسەلر سیز دە گیرەجکسینیز.” دەرلر: “یا رسولوللاە، یاهودی وە حئریستیانلارا مئ اویاجاغئز؟” حض. پەیغامبر (ع) دەر: “یا کیمە؟ (طابیعی اۇنلارا اویاجاقسئنئز)”
مۆسلۆمان قادئنلارا جومعا نامازئنئن فارض اۇلمادئغئنا دائیر ایددیعالار شؤیلە بیر ریوایتە دایاندئرئلماقتادئر:
“جومعا نامازئ قادئن، چۇجوق، حاستا وە کؤلە دئشئندا جماعات ایچریسیندە ڤولونان هر مۆسلۆمانا فارضدئر.”
أبو داوود؛ “ریوایتتە یر آلان طارئق بین شیهابئن رسولوللاهئ گؤردۆگۆنۆ؛ آما اۇندان هرحانگی بیر شەی ایشیتمەدیگینی دۇلایئسئیلا اۇندان یاپتئغئ ریوایتلرین مۆرسل اۇلدوغونو” نۇت أتمیشتیر.
مۆرسل حادیثلرین دلیل اۇلاراق قوللانئلئپ قوللانئلمایاجاغئ حوصوصوندا چشیتلی گؤرۆشلر ایلری سۆرۆلمۆش، حادیثچیلرین چۇغونلوغو، بیرچۇق فوقاها وە اوصولجۆلر ناظارئندا مۆرسل حادیثین ضایئف اۇلدوغو وە دلیل اۇلاراق قوللانئلمایاجاغئ ایفادە أدیلمیشتیر.
رسولوللاهئن سؤیلەییپ سؤیلەمەدیگی قۇنوسوندا شۆبهەلی اۇلان بیر ریوایت دلیل آلئناراق، آللاها عائید اۇلدوغوندان هیچبیر مۆسلۆمانئن شۆبهە أتمەیەجگی قورئانئ کریمدە وریلن أمرین قادئنلار طارافئندان یرینە گتیریلمەسی أنگللنەرک قادئنلارئن عیبادت حایاتئنا مۆداحالە أدیلمکتەدیر.
جومعا نامازئنئن قئلئنماسئنئن أمرەدیلدیگی آیتین دوامئندا شؤیلە دەنیلمکتەدیر:
وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا… ﴿۱۱﴾ (سورة الجمعة)
بیر قازانجئ وەیا أگلنجەیی گؤرۆنجە باعضئلارئ سنی آیاقتا بئراقئپ گیتتیلر… (جومعا سورەسی؛ 11)
بو آیتین اینیش نیدنی اۇلان اۇلای شؤیلەدیر: رسولوللاە مینبردە حوطبە اۇقورکن تیجارت کروانئنئن گلدیگینی دویان باعضئ صاحابەلر جومعایئ ترک أتمیشلر؛ گریدە 13 أرکک وە 7 قادئن قالمئشتئر.
قادئنلارئن جومعا نامازئنئ دواملئ قئلدئغئنا دائیر بیر ریوایت دە شؤیلەدیر:
حاریثە قئزئ اۆممۆ هیشام شؤیلە آنلاتیۇر: “بن قاف سورەسینی جومعا نامازلارئندا رسولوللاهئن دیلیندن اؤگرندیم. چۆنکی اۇ، هر جومعا گۆنۆ مینبردە قاف سورەسینی اۇقوردو.
بوگۆن ایعتیبارئیلا جومعا نامازئنئ قئلماق ایستەین قادئنلارئن جامییە گیرمەسی فیعیلن أنگللنمەمکتەدیر. حاتتا اۆلکەمیزدە بیرچۇق جامیعلردە قادئنلار ایچین اؤزل بؤلۆملر دە آیرئلمئشتئر. آنجاق بو جامیعلرین مینبرلریندە حۇجالارئن؛ “جومعا نامازئنئن قادئنلارا فارض اۇلمادئغئنئ، بو نامازئن قادئنلار ایچین نافیلە بیر عیبادت اۇلدوغونو، قئلسالار داحی اؤگلە نامازئنئن کندیسینین اۆزەریندن دۆشمەدیگینی، ینی باشتان اؤگلە نامازئنئ تام اۇلاراق قئلماسئنئن گرکتیگی” یؤنۆندەکی سؤزلری قادئنلار اۆزەریندە جایدئرئجئ أتکییە نیدن اۇلماسئندان دۇلایئ کندیسینە فارض اۇلان بو عیبادتی یرینە گتیرمەمکتەدیرلر.
آنجاق قادئنلارئن، جومعا نامازئنئن کندیسینە فارض اۇلمادئغئنئ سؤیلەینلرە دگیل، آللاهئن کیتابئنداکی أمیرلرە اویماسئ گرکیر. چۆنکی آللاە تعالا، آعراف سورەسینین 3-نجۆ آیتیندە؛ “راببینیزدن سیزە ایندیریلنە اویون!” أمرینی ورمکتەدیر. زوحروف سورەسینین 44-نجۆ آیتیندە دە؛ “قورئان، هم سنین ایچین هم دە حالقئن ایچین دۇغرو بیلگیدیر. یاقئندا بو قۇنودا سۇرغویا چکیلەجکسینیز،” دییە بویورماقتادئر.
حساب گۆنۆندە سۇرغولانان هیچبیر کیمسەنین سۇرغولاندئغئ شەیدن دۇلایئ “حۇجالاردان بؤیلە دویدوغوم ایچین بو أمری یرینە (بوراداکی قۇنو جومعا نامازئیلا ایلگیلی أمری) گتیرمەدیم،” دەمەسی، اۇ کیمسەیی حسابئن آغئرلئغئندان قورتارامایاجاقتئر.
دۇقوزونجو بؤلۆم
قادئنلارئن شاهیدلیگی
باقارا سورەسینین 282-نجی آیتیندە آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ… ﴿۲۸۲﴾ (سورة البقرة)
أی اینانئپ گۆوننلر! بیربیرینیزە بللی بیر واعدەیە قادار بۇرچلاندئغئنئزدا بۇرجو یازئن. بیر یازئجئ، آرانئزدا دۇغرو اۇلاراق یازسئن. یازئجئ، آللاهئن بو آیتتە اؤگرتتیگی گیبی یازماقتان قاچئنمایئپ یازسئن. یازئیئ بۇرچلو یازدئرسئن!.. (باقارا سورەسی؛ 282)
بۇرجو بۇرچلونون یازدئرماسئ ایعتیراف، آلاجاقلئنئن یازدئرماسئ ایددیعا اۇلور. شاهیدلرین حوضوروندا یاپئلان ایعتیرافئن، باشقا شکیلدە ایثبات أدیلمەسینە ایحتیاج قالماز.
… وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ… ﴿۲۸۲﴾ (سورة البقرة)
راببی (صاحیبی) اۇلان آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان چکینسین دە بۇرچتان بیر شەیی أکسیلتمەسین. بۇرچلو؛ سفیە، گۆچسۆز وەیا سؤیلەییپ یازدئرامایاجاق دورومدا ایسە ولیسی بۇرجو دۇغرو اۇلاراق یازدئرسئن. (باقارا سورەسی؛ 282)
