سکیزینجی بؤلۆم
قادئنلارئن عیبادت حاقلارئنا
یاپئلان مۆداحالەلر
گچمیشتن بوگۆنە قادار بۆتۆن قادیم تۇپلولوقلاردا، قادئنئن عیبادت حاققئ قئسئتلانمئشتئر. قادئنئن أرکگە یاردئمجئ اۇلماق ایچین یاراتئلدئغئ اینانجئنا صاحیب اۇلان یاهودیلیکتە واقیتلە سئنئرلئ عیبادتلردن قادئنلار موعاف توتولموشتور.
تۇرا’یا (تەوراتا) گؤرە قادئنلار أرککلرە یاردئمجئ اۇلماق اۆزەرە یاراتئلدئغئندان قادئنئن أن اؤنملی واظیفەسی، قۇجاسئنا هر ایشیندە یاردئم أتمکتیر. بو سببتن اؤتۆرۆ دە قادئن بۆتۆن دینی أمیرلریندن سۇروملو توتولمامئشتئر. عاکسی حالدە قۇجاسئنئن یاردئمجئسئز قالاجاغئ، عائیلە ایچی پرۇبلملرین چۇغالاجاغئ گرکچەسییلە زامانا باغلئ أمیرلردن قادئنئن موعاف توتولدوغو گؤرۆلمکتەدیر.
تالموددا؛ “قادئنلار تەوراتتان بیر شەی اؤگرنەمز وە اۇنو اۇقویاماز،” دەنیلمکتەدیر.
عازیز پائولدا؛ “قادئنلار، قوتساللارئن بۆتۆن تۇپلولوقلاردا اۇلدوغو گیبی، تۇپلانتئلارئنئزدا سسسیز قالسئن. قۇنوشماسئنا ایذین یۇقتور. قوتسال یاسا’نئن دا بلیرتتیگی گیبی، اویسال اۇلسونلار. اؤگرنمک ایستەدیگی بیر شەی وارسا، أودە کندی قۇجاسئنا سۇرسونلار. چۆنکی قادئنئن تۇپلانتئ سئراسئندا قۇنوشماسئ عایئبتئر.”
یاهودیلیک وە حئریستیانلئقتاکی ایلک یاراتئلئشئندا أرکگین قابورغا کمیگیندن یاراتئلدئغئ اینانجئ وە ایلک گۆناە قۇنوسوندا دا قادئنئ سوچلو گؤرەرک اۇنون بۆتۆن یاشامدا ایکینجی پلانا آتئلماسئنئن تملینی اۇلوشتورموشتور.
قادئنئن دینی وە تۇپلومسال آلانلاردان اوزاق توتولماسئ قوتسالا سایغئنئن بیر ایشارتی اۇلاراق تلاققی أدیلمیشتیر.
کلاسیک یاهودی لیتراتۆرۆنۆن دە أرککلرین هر گۆن صاباح عیبادتیندە اۇقونان دوعادا؛ “راببیم، بنی قادئن یاراتمادئغئن ایچین سانا شۆکۆرلر اۇلسون!” دەنیلمکتەدیر.
یاهودیلیکتە قادئنئن أو ایشلریندە چالئشماسئ وە أرکگین دە عائیلەنین گچیمینی ساغلاماسئ أساستئر. قادئنلار مجبور اۇلمادئقچا دینی فاعالییتلرە قاتئلمازلار، قاتئلسالار بیلە آیرئ بیر یردە اۇتورماق زۇروندادئرلار.
پاولوس’ون کۇرینتۇسلولارا یازدئغئ بیرینجی مکتوبوندا؛ قادئنلارئن کیلیسەدە ناسئل داورانماسئ گرکتیگینی آنلاتان ایفادەلری قادئنئن اؤگرنمە حاققئنئ قئسئتلایئجئ نیتەلیکتەدیر: “موقاددسلرین بۆتۆن کیلیسەلریندە اۇلدوغو گیبی، کیلیسەلردە قادئنلار سۆکوت أتسینلر، چۆنکی اۇنلارا سؤیلەمک ایچین ایذین یۇقتور. آنجاق شریعاتئن دا دەدیگی گیبی، تابیع اۇلسونلار. وە أگر بیر شەی اؤگرنمک ایستەرلرسە، أودە کندی قۇجاسئنا سۇرسونلار، چۆنکی قادئنا کیلیسەدە سؤیلەمک عایئبتئر.”
بو أنگللەمە، حئریستیان دین آداملارئنئن “قادئنلارئنئزئ کیلیسە تۇپلانتئلارئنئزدان اوزاق توتون. قادئنلارلا قۇنوشماق جائیز دگیلدیر،” ایفادەلری ایلە ساغلانمئشتئر.
مۆسلۆمان دین آداملارئ دا قادئنلارئن جومعا نامازئنئ قئلماسئنئ أنگللەمیشلر، حالا داحا أنگللەمکتەدیرلر.
قادئنلارئ بو عیبادتتن أنگللەمەنین گرکچەسی ایسە اؤزتلە شؤیلە آچئقلانماقتادئر:
“جومعا سورەسیندەکی حیطابا قادئنلار موحاطاب دگیللردیر، قادئنلار جومعا نامازئندان سۇروملو اۇلمادئغئ ایچین بو ناماز اۇنلارا فارض دگیلدیر. بو أمیر سادەجە أرککلرە ماحصوصتور، ایلک دؤنملرە ایلیشکین بۆتۆن لیتراتۆر دە قادئنلاردا زامان زامان جومعا نامازئنا قاتئلمئشلار، فاقاط رسولوللاە قادئنلارئ جومعا نامازئنئ قئلماقلا یۆکۆملۆ توتمامئشتئر.
آیرئجا جومعا نامازئ قادئنلارا فارض اۇلمادئغئندان، بو نامازئ قئلان قادئنلارئن اؤگلە نامازئ یۆکۆملۆلۆگۆنۆن اۆزەریندن دۆشمەدیگیندن اؤگلە نامازئنئ ینیدن قئلماسئ گرکمکتەدیر.”
آللاە تعالا جومعا سورەسینین 9-نجو آیتیندە شؤیلە بویورماقتادئر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿۹﴾ (سورة الجمعة)
أی اینانئپ گۆوننلر! جومعا گۆنۆ ناماز ایچین چاغرئ یاپئلدئغئندا آلئش وریشی بئراقئن؛ آللاهئن ذیکرینە قۇشون! (جومعا سورەسی؛ 9)
آللاهئن ذیکری، آللاهئن کیتابئدئر. (حیجر؛ 9) وە (أنبیا؛ 24) آللاهئن ذیکرینە قۇشمانئن ایلک آنلامئ؛ جومعا حوطبەسیدیر. چۆنکی حوطبە؛ آللاهئن کیتابئ ایلە ایلیشکی قوراراق بیر قۇنویو آنلاتماق ایچین اۇقونور. ناماز دا، اۇ ذیکری اؤگرنمک ایچین قئلئندئغئ ایچین (طاها؛ 14) آللاهئن ذیکرینە قۇشمانئن ایکینجی آنلامئ؛ جومعا نامازئنا گیتمکتیر. بو أمیر، قادئن ایچین دە أرکک ایچین دە گچرلیدیر.
آیتتە جومعا گۆنۆ نامازا چاغرئ یاپئلدئغئندا تۆم ایمان أدنلرین آلئش وریشی بئراقئپ آللاهئن ذیکرینە قۇشانلارئ أمرەدیلمەسینە راغمن، جومعا نامازئنئن قادئنلارا فارض اۇلمادئغئنئ ایددیعا أدنلرین اؤنە سۆردۆگۆ تزلری؛ “بو حیطابا قادئنلارئن موحاطاب اۇلمادئغئ” یؤنۆندەدیر. آنجاق آللاە تعالا قورئانئ کریمدە مۆمینلرە یاپماسئنئ أمرەتتیگی یوموشلارئ وە یاساقلارئنئ بیلدیرن آیتلردە دائیما؛
“یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا = أی ایمان أدنلر!” شکلیندە حیطاب أتمکتەدیر.
بو ایفادە ایلە باشلایان بیر آیت شؤیلەدیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿۱۸۳﴾ (سورة البقرة)
أی اینانئپ گۆوننلر! اۇروچ، سیزدن اؤنجەکیلرە یازئلدئغئ شکلییلە سیزە دە یازئلدئ کی کندینیزی قۇرویاسئنئز. (باقارا سورەسی؛ 183)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ… ﴿۹﴾ (سورة المجادلة)
أی اینانئپ گۆوننلر! ساقئن گۆناە، دۆشمانلئق، رسولە (کیتابا) قارشئ گلمە قۇنولارئندا آرانئزدا گیزلی قۇنوشما یاپمایئن!.. (مۆجادلە سورەسی؛ 9)
بو آیتلردە وە گۆنۆن بش واقتیندە قئلئنان نامازلارا ایلیشکین أمیرلردە، حاج عیبادتیندە، زکات عیبادتیندە یاعنی مۆمینلرین یۆکۆملۆلۆکلرینین بیلدیریلدیگی تۆم آیتلردە وە یاساقلارئن بیلدیریلدیگی آیتلردە ایفادە حپ؛ “یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا = أی ایمان أدنلر /اینانئپ گۆوننلر” قالئبئندا گلمکتەدیر. بو أمیرلرین هیچبیریندە قادئن أرکک آیرئمئ سؤز قۇنوسو دگیلدیر.
دۇلایئسئیلا بو حیطاب ایلە باشلایان تۆم أمیرلر قادئنلارئ دا أرککلری دە قاپساماقتادئر. بو ایعتیبارلا، ناسئل کی حیطابا گؤرە ناماز، اۇروچ، زکات، حاج وس. گیبی یوموشلارئن قادئنلارا فارض اۇلمادئغئنئ سؤیلەمک مۆمکۆن دگیلسە عاینئ حیطابلا باشلایان جومعا نامازئیلا ایلگیلی أمرین موحاطابئنئن قادئنلار اۇلمادئغئنئ سؤیلەمکتە مۆمکۆن دگیلدیر.
یاهودی وە حئریستیان دین آداملارئنئن قادئنلارئ عیبادتحانەلردە اوزاق توتتوغو گیبی، مۆسلۆمان دین آداملارئنئن دا قادئنلارئ جومعا نامازئنئ قئلماقتان آلئقۇیماسئ رسولوللاهئن (ع) شو حادیثینی حاطئرلاتماقتادئر:
“سیزدن اؤنجەکیلرین یۇلونا آدئم آدئم، قارئش قارئش تابیع اۇلاجاقسئنئز. حاتتا بیر کرتنکلە دلیگینە گیرسەلر سیز دە گیرەجکسینیز.” دەرلر: “یا رسولوللاە، یاهودی وە حئریستیانلارا مئ اویاجاغئز؟” حض. پەیغامبر (ع) دەر: “یا کیمە؟ (طابیعی اۇنلارا اویاجاقسئنئز)”
مۆسلۆمان قادئنلارا جومعا نامازئنئن فارض اۇلمادئغئنا دائیر ایددیعالار شؤیلە بیر ریوایتە دایاندئرئلماقتادئر:
“جومعا نامازئ قادئن، چۇجوق، حاستا وە کؤلە دئشئندا جماعات ایچریسیندە ڤولونان هر مۆسلۆمانا فارضدئر.”
