آللاهئن آیتلریندە کلیمەلرین آنلاملارئنئ قایدئران، رسولوللاهئن سؤیلەمەدیگی سؤزلری اۇنا ایسناد أدەرک ریوایتلر اویدوران کیمسەلرین صاحابە آدئنا سؤز اویدورماسئ زۇر دگیلدیر. قالدئ کی عابدوللاە بین عابباس بؤیلە بیر سؤزۆ سؤیلەمیش اۇلسا داحی حۆکۆم قۇیان آللاەتئر.
چۆنکی راببیمیز بیر آیتتە شؤیلە بویورماقتادئر:
وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿۱۱۵﴾ (سورة الأنعام)
راببینین قارارئ، دۇغرو وە دنگەلی اۇلما باقئمئندان تاماملانمئشتئر. اۇنون قارارلارئنئ دگیشتیرەبیلەجک بیر کیمسە یۇقتور. اۇ دائیما دینلەین وە بیلندیر. (أنعام سورەسی؛ 115)
آللاهئن ألچیسی موحاممد (ع) دە داحیل هیچ کیمسەنین سؤزۆ آللاهئن سؤزۆنۆن یرینە قۇناماز. شو آیتلرە گؤرە هرحانگی بیر کیمسەنین سؤزۆنۆ آللاهئن سؤزلرینین یرینە قۇیان، اۇنو ایلاهلاشتئرمئش وە مۆشریک اۇلموش اۇلور. (هود؛ 1-2)
نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە، مۆمین قادئنلارئن باش اؤرتۆلرینی (حئمارلارئنئ) یاقالارئنئ قاپاتاجاق شکیلدە اؤرتمەسی، آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتیندە دە باش اؤرتۆلرینین تانئناجاق بیر شکیلدە اؤرتمەسینین أمرەدیلدیگی آیتلرە راغمن تک گؤزۆ آچئقتا قالاجاق شکیلدە، حاتتا اۇنو بیلە قاپاتاراق اؤرتۆنن قادئنئن تانئنماسئ مۆمکۆن اۇلاماز. دۇلایئسئیلا آللاهئن بلیرلەمیش اۇلدوغو اؤلچۆلری آشان بو اؤرتۆنمە شکلی؛ آللاهئن أمری دگیل، قادئنئ دگرسیزلشتیرمە غایرتی ایچیندە اۇلان کیمسەلرین گؤرۆشلری اۇلدوغو آچئقتئر.
آللاە تعالا بیر آیتیندە شؤیلە بویورماقتادئر:
اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ ﴿۳﴾ (سورة الأعراف)
راببینیزدن (صاحیبینیزدن) سیزە ایندیریلن نە ایسە سیز اۇنا اویون؛ اۇنون دئشئندا أولیا /یتکیلی سایدئقلارئنئزا اویمایئن! (آعراف سورەسی؛ 3)
سیزە یاقئن گؤردۆگۆنۆز کیشیلرین سؤزلرینی آللاهئن کیتابئنئن اؤنۆنە گچیرمەیین! (مائیدە؛ 48-50)
بو نیدنلە مۆمین قادئنلار کیشیلرین گؤرۆشلرینە دگیل، راببیندن کندیسینە أمرۇلونانا اویماسئ گرکیر. آما نە وار کی مۆسلۆمانلارئن چۇغونلوغو قورئانئ کریمی آنلایاراق اۇقومادئغئ ایچین قادئنلار، آللاهئن کندیسینە ورمیش اۇلدوغو بیرچۇق حاق گیبی اؤرتۆنمە قۇنوسونداکی أمیرلریندن چۇق فاضلا حابردار دگیللردیر.
بو گؤرۆشۆن عاکسینی اۇرتایا قۇیان باشقا بیر اۇلای ایسە شؤیلەدیر:
عؤمر بین حاططاب بیر گۆن (جومعا گۆنۆ) حوطبەدە؛ “دیققاتلئ اۇلون، قادئنلارئن مهیرلرینی آرتئرمایئن!” دەمەسی اۆزەرینە همن یاناقلارئ أسمرین قئرمئزئسئ قادئن، سؤزە قارئشتئ وە دەدی کی؛ “بو سنین گؤرۆشۆن مۆ، یۇقسا آللاهئن ألچیسیندن می دویدون؟ بیز آللاە تعالانئن کیتابئندا سنین سؤیلەدیگینین عاکسینی بولیۇروز. آللاە تعالا شؤیلە بویوریۇر: “أگر بیر قادئنئ بۇشایئپ یرینە باشقا بیر قادئنئ آلماق ایستییۇرسانئز، ایکینە قانطار یۆکۆ آلتئن ورمیش دە اۇلسانئز هیچبیر پارچاسئنئ گری آلمایئن.” (نیسا؛ ) بونون اۆزەرینە عؤمر بیر آرا شاشقئنلاشتئ وە شؤیلە دەدی؛ “هرکس عؤمر’دن داحا آنلایئشلئ، أودەکی قادئنلار بیلە.”
بو اۇلایئ بیزە ایلتن راوی؛ “اۇ قادئنئن یاناقلارئنئن أسمرین قئرمئزئسئ اۇلدوغونو” بلیرتتیگینە گؤرە دیمک کی، قادئنئن یۆزۆ آچئقتئ.
قادئنئن اؤرتۆسۆنۆن ایچیندە قالان قئسئملارئنئ یانئندا آچابیلەجگی کیمسەلر ایسە نور سورەسینین 31-نجی آیتینین دوامئندا بیلدیریلمکتەدیر:
… وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ… ﴿۳۱﴾ (سورة النور)
… قۇجاسئ، باباسئ، قۇجاسئنئن باباسئ، اۇغوللارئ، قۇجاسئنئن اۇغوللارئ، أرکک قاردشلری، أرکک قاردشلرینین اۇغوللارئ، قئز قاردشلرینین اۇغوللارئ، تانئشتئغئ قادئنلار، یمینلری آلتئندا بولونانلار، قادئنا ایحتیاجئ قالمامئش أرککلر وە قادئنلارئن اویات یرلرینە ایلگی دویمایان کۆچۆک چۇجوقلار دئشئندا هیچ کیمسەیە سۆسلرینی آچماسئنلار!.. (نور سورەسی؛ 31)
بو آیتین دوامئندا دا آللاە تعالا شؤیلە بویورماقتادئر:
… وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ… ﴿۳۱﴾
… گیزلەدیگی گۆزللیکلری بیلینسین دییە آیاقلارئنئ فارقلئ شکیلدە یرە باسماسئنلار!.. (نور؛ 31)
قادئنلارئن گیزلەدیگی گۆزللیکلرینین (زینتین) ألبیسە اۇلدوغونو سؤیلەینلر اۇلدوغو گیبی، بونون باعضئ قادئنلارئن تۇپوقلارئنا تاقتئغئ حالحال اۇلدوغونو سؤیلەینلر دە بولونماقتادئر. آنجاق باعضئ بؤلگەلردە یاشایان قادئنلارئن تۇپوقلارئنا تاقتئغئ بیر سۆس اۇلان حالحالئ هر قادئنئن تاقتئغئ سؤیلنەمز، وەلەو کی یاشادئغئ بؤلگەدە تاقانلار اۇلسون.
آللاە تعالانئن قادئن اۇلسون أرکک اۇلسون هیچبیریسینە سۆسۆ یاساقلامادئغئ آعراف سورەسینین 32-نجی آیتیندەکی شو ایفادەلردن آچئقچا آنلاشئلماقتادئر:
قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ﴿۳۲﴾ (سورة الأعراف)
دە کی: “آللاهئن قوللارئ ایچین چئقاردئغئ سۆسۆ وە تمیز رئزئقلارئ کیم حارام أدەبیلیر!” دە کی: “بونلار دۆنیادا مۆمینلر ایچین (آما کافیرلر دە فایدالانئر) قئیامت (مزاردان قالقئش) گۆنۆندن ایعتیبارن سادەجە مۆمینلر ایچین اۇلاجاقتئر.” بیلن بیر تۇپلولوق ایچین آیتلریمیزی ایشتە بؤیلە آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلارئز. (آعراف سورەسی؛ 32)
دۆنیاداکی سۆسلر وە تمیز رئزئقلار آصلئندا آللاها اینانئپ گۆوننلر (مۆمینلر) ایچیندیر آنجاق آللاە زۇرلایئجئ دۆزن قورمادئغئ ایچین تۆم اینسانلار ایستیفادە أدرلر. آحیرتتە ایسە سادەجە جننت آهالیسی بو ایمکانلارئ قوللانابیلەجکتیر. (حاج؛ 23) وە (فاطئر؛ 33) بو آیت آیرئجا ایسلامدا؛ “بیر لۇقما بیر حئرقا” دۆشۆنجەسینین اۇلمادئغئنئن دلیلیدیر. (قاصاص؛ 77)
قادئنلارئن گیزلەدیگی گۆزللیکلرینین “حالحال” اۇلدوغو قابول أدیلیرسە سؤز قۇنوسو آیتین قاپسامئنا سادەجە حالحال تاقان مۆسلۆمان قادئنلار گیرەجک، تاقمایان مۆسلۆمان قادئنلار ایسە بو آیتین قاپسامئنا داحیل اۇلمایاجاقلاردئر.
قورئانئ کریمدەکی بویروق وە یاساقلارئن قاپسامئنا بۆتۆن مۆمینلر گیرمکتەدیر. دۇلایئسئیلا قادئنلارلا ایلگیلی اۇلان بو یاساغئن تۆم قادئنلارئ قاپسایان بیر شەی اۇلماسئ گرکیر. آیتتە وورغولانان “قادئنلارئن گیزلەدیگی گۆزللیکلرینین” نە اۇلدوغونون آنلاشئلماسئ قۇنویو آنلامامئزئ ساغلایاجاقتئر.
زینت کلیمەسی قورئانئ کریمدە؛ “ألبیسە، تاقئ، دۆنیا حایاتئ، حۇشا گیدن شەیلر” آنلاملارئ دا قوللانئلماقتادئر. بو کلیمەنین گنیش آنلامدا قوللانئلدئغئنئ گؤسترن بیر آیتتە شؤیلە دەنیلمکتەدیر:
وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا… ﴿۶۰﴾ (سورة القصص)
سیزە وریلن هر شەی، دۆنیا حایاتئنئن گچیملیگی وە سۆسۆدۆر… (قاصاص سورەسی؛ 60)
بو آیتتە “زینتین” دۆنیا حایاتئنئن ایچیندە اۇلان هر شەی اۇلدوغونو گؤسترمکتەدیر.
ألبیسەنین “زینت” اۇلدوغونو بیلدیرن آیت ایسە شؤیلەدیر:
يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ ﴿۳۱﴾ (سورة الأعراف)
أی آدم اۇغوللارئ! سجدە أدیلن هر یردە سۆسلرینیزی (سیزە یاقئشانئ) گیینین. یەیین ایچین آما ایسراف أتمەیین! آللاە ایسراف (آشئرئلئق) أدنلری سەومز. (آعراف سورەسی؛ 31)
