د- اؤرنک أکۇنۇمیک سیستم
بیر زامانلار مدینەدە فیاتلار یۆکسلمیش، حالق نبیمیزدن نارح قۇیماسئنئ یاعنی أن فاضلا قاچا ساتئلابیلەجگینی بلیرلەمەسینی ایستەمیشتی. نبیمیز (ع) اۇنلارا شؤیلە دەمیشتی:
“فیاتلارئ بلیرلەین؛ دارالتان، گنیشلتن وە رئزقئ ورن آللاەتئر. بنیم آصئل ایستەدیگیم؛ سیزدن بیرینیزین قانئ وە مالئ قۇنوسونداکی بیر حاقسئزلئقتان دۇلایئ بندن بیر طالبی اۇلمادان راببیمە قاووشماقتئر.” (تیرمیذی)
بو سؤزۆن آچئلئمئ شودور: “فیاتلار آللاهئن، آیتلرلە قۇیدوغو قوراللارا گؤرە اۇلوشور. بونا آیقئرئ هر مۆداحالە ظولۆمدۆر.”
دەولتین مۆداحالەسی، گۆون وە تاطمین اۇرتامئنئن قالقماسئنا، پیاسایا داحا آز مال گلمەسینە، قئطلئق وە قارا بۇرسایا یۇل آچار. سربست پیاسادا فیاتلارئن آرتماسئ، اوجوزلوغون أن ایی حابرجیسیدیر. چۆنکی فیاتلارئن آرتتئغئنئ دویان هرکس اۇرایا مال گتیریر وە قئسا سۆرەدە بۇللوق وە اوجوزلوق باشلار.
عۇثمانلئ ایمپاراتۇرلوغوندا 19-نجو عاصرا قادار مەوجود حوقوقی سیستم، تیجارت ایچین تام بیر گۆون وە تاطمین اۇرتامئ اۇلوشتورموشتو. ییرمی یئل قادار عۇثمانلئ ایستانبول ماحکمەلرینین آرشیوی اۇلان شرعیە سیجیللری آرشیوینی یؤنتتیم وە “ایسلام ماحکمە حوقوقو (عۇثمانلئ دەوری اویغولاماسئ)” باشلئقلئ دۇکتۇرامئ اۇرادا حاضئرلادئم. عۇثمانلئدا “دەولت-میللت” آیرئمئ اۇلمادئغئنئ گؤردۆم. واطانداش هم پۇلیس هم ژاندارما هم ساوجئ هم دە بیر مۆفتتیش گیبی داورانیۇر، پادیشاها وارئنجایا قادار بۆتۆن قوروم وە قورولوشلارئ دنتلەیەبیلیۇردو. گیزلی سۇروشتورما دییە بیر شەی یۇقتو. یارغئنئن هر صافحاسئنئن حالقا آچئق اۇلماسئ زۇرونلو اۆلدوغوندان، ماحکمەلرین قارارلارئ حالقئ تاطمین أدیۇر وە کیمسە حوضورو بۇزاجاق بیر ایشە جسارت أدەمییۇردو. گجیکن یارغئ، ظولۆم سایئلدئغئندان؛ داعوا آچئلدئغئ گۆن قارارا باغلانئردئ. اۆچ گۆندن فاضلا سۆرن داعوا بولماق همن همن ایمکانسئزدئ. ایستانبول ماحکمەسیندە بیر یئل بۇیونجا آچئلان جزا داعوالارئنئن سایئسئ بیر ألین پارماقلارئنئ گچمییۇردو. اۇنلارئن تامامئنا یاقئنئ دا قاباحات تۆرۆ شەیلردی. داعوا آزلئغئندان دۇلایئ ماحکمەلر نۇترلیک یوموشو دا گؤریۇرلاردئ.
عۇثمانلئدا واطانداشلار سۇسیال حیذمتلردە دە أتکیلییدی. جامیعلر 24 ساعات آچئق اۇلور، قورولان آش أولری وە یاردئم قوروملارئ، ایحتیاج صاحیبلرینە حیذمت وریردی. هر ماحاللـەدە عاواریض صاندئقلارئ اۇلور، ماحاللـەدەکی فاقیرلرین ایحتیاجلارئ اۇرادان قارشئلانئردئ.
19-نجو عاصئردا هر شەی بۇزولدو. یارغئیا وە دەولتە گۆون قالمادئ، سۇسیال حیذمتلر جیددی آنلامدا آقسادئ. کرەدی سیستمینین دە آجئماسئز بیر شکیلدە اویغولانماسئیلا قۇسقۇجا دەولت تاریحە قارئشتئ.
سۇنوچ
گؤرۆلدۆگۆ گیبی کرەدی سیستمی، پارا میقدارئنئ حایال أدیلەمز بۇیوتلارا چئقاراراق طالبی کؤرۆکلەمکتە وە فیات آرتئشئنا یۇل آچماقتادئر. بونا، تۇپلوما یۆکلنن فائیض یۆکۆ دە قاتئلئنجا فیاتلار جیددی آنلامدا آرتماقتادئر. پارا میقدارئنداکی آرتئشا پارالل اۇلاراق اۆرتیمی آرتئرما ایمکانئ اۇلسا، پاراداکی آرتئش فیاتلارئ أتکیلەمز. پارا اۆرتیرکن بیلگیسایار أکرانئنا باعضئ راقاملارئ یازماق یترلی اۇلور آما مال اۆرتمک قۇلای دگیلدیر. اۇنون ایچین حام ماددە، ماعمول وە یارئ ماعمول ماددەلرین، اۆرتیم تەسیسلرینین وە چالئشانلارئن اۇلماسئ گرکیر. بونلارئن حپسی اۇلسا بیلە اۆرتیم آنجاق بللی بیر سۆرە ایچیندە یاپئلابیلیر. بو سببلە کرەدی سیستمیندە، مال وە حیذمت اۆرتیمینی نە قادار آرتئرئرسانئز آرتئرئن، پارا میقدارئنداکی آرتئشا یتیشەمزسینیز. فائیضلرین فیاتلارا أکلنمەسی دە رقابتی جیددی آنلامدا زۇرلاشتئرئر.
“دین (الدین)” کلیمەسی؛ بۇرچ آنلامئنا گلن “دەین” کؤکۆندندیر. “دین”؛ آللاها اۇلان بۇرجو، “دەین”؛ اینسانلارا اۇلان بۇرجو ایفادە أدر. “دۇغرو دین”؛ قوللوغون سادەجە آللاها یاپئلدئغئ، باشقالارئنا آصلا یاپئلمادئغئ دیندیر. اؤدنەمەین بۇرچلار ایسە اینسانلارئ، آلاجاقلئلارئن قولو وە کؤلەسی یاپار. “آللاەتان باشقاسئنا قول اۇلمایئ” أن بۆیۆک سوچ سایان ایسلامئن، کرەدی سیستمینی قابول أتمەسی دۆشۆنۆلەمز. شو آیتلر، بو سیستمی قابول ژدنلرین آللاە وە رسولۆ ایلە ساواش حالیندە اۇلدوغونو بیلدیرمکتەدیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿۲۷۸﴾ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ ﴿۲۷۹﴾ وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿۲۸۰﴾ وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ﴿۲۸۱﴾ (سورة البقرة)
أی اینانئپ گۆوننلر! آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئن! اۇنا گرچکتن گۆونیۇرسانئز، قالان فائیض آلاجاقلارئنئزدان وازگچین! أگر وازگچمزسنیز، آللاە وە رسولۆ طارافئندان آچئلمئش بیر ساواشئن ایچیندە اۇلدوغونوزو بیلین. تؤوبە أدرسنیز (دؤنۆش یاپارسانئز) آنا ماللارئنئز سیزیندیر؛ نە حاقسئزلئق أدر نە دە حاقسئزلئغا اوغرارسئنئز. بۇرچلو دارلئق ایچیندەیسە راحاتا چئقئنجایا قادار بکلەمک گرکیر. آلاجاغئنئزئ صاداقایا (زکاتا) سایمانئز، سیزین ایچین داحا حایئرلئدئر. بونو بیر بیلسەیدینیز! اؤیلە بیر گۆندن ساقئنئن کی، اۇ گۆن آللاهئن حوضورونا چئقارئلاجاقسئنئز. سۇنرا هرکسە قازاندئغئ تام اۇلاراق وریلەجک وە کیمسەیە حاقسئزلئق یاپئلمایاجاقتئر. (باقارا سورەسی؛ 278-281)
نبیمیزین شو دوعاسئیلا قۇنویو بیتیرەلیم:
“آللاهئم! بۇرجا باتماقتان، دۆشمانا ینیک دۆشمکتن وە دۆشمانلارئ سەویندیرمکتن سانا سئغئنئرئم.” (نسایی)
پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر
