هر شەیە اؤلچۆ قۇیان آللاە تعالا (باقارا؛ 284) اینسانلارئن بیربیرینە قارشئ دویاجاغئ سەوگینین دە اؤلچۆسۆنۆ قۇیاراق بو اؤلچۆنۆن سئنئرلارئنئن آشئلماسئ ایچین اویارئلاردا بولونماقتادئر. بو قۇنوداکی بیر آیت شؤیلەدیر:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ ﴿۱۶۵﴾ (سورة البقرة)
کیمی اینسانلار، آللاە ایلە آراسئنا، اۇنا بنزەر نیتەلیکلر یۆکلەدیگی کیمسەلری قۇیار. اۇنلارئ آللاهئ سەور گیبی سەورلر. اینانئپ گۆوننلر ایسە آللاها چۇق گۆچلۆ بیر سەوگییلە باغلئدئرلار. بو یانلئشئ یاپانلار، بۆتۆن گۆجۆن آللاها عائید اۇلدوغونو وە آللاهئن جزاسئنئن (ایشلەدیگی سوچلا) باغلانتئلئ اۇلدوغونو، اۇ عاذابئ گؤردۆگۆندە آنلایاجاغئنا کشکە شیمدی آنلاسئنلار. (باقارا سورەسی؛ 165)
سادەجە آللاها سجدە أتمکلە أمرۇلونان اینسانلارئن بیر باشقاسئنا، رسولوللاها ایفتیرا أدیلەرک اویدورولان سؤزدە ایفادە أدیلدیگی اۆزەرە قادئنلارئن قۇجاسئنا سجدە أتمەسی، پاولۇس’ون دەدیگی گیبی قادئنلارئن راببینە باغئنلئ اۇلدوغو گیبی قۇجاسئنا باغئنلئ اۇلماسئ آللاها اۇرتاق قۇشماقتئر. بونو حئریستیانلئغئ کندی گؤرۆشلرییلە شکیللندیرن پاولوس’ون سؤیلەمەسی بیر یانا بو شیرک دۇلو سؤزلرین رسولوللاها نیسبت أدیلمەسی آصلا قابول أدیلەمز.
کیلیسە بابالارئنئن قادئنا قارشئ نفرتی وە حۇر گؤرن باقئش آچئلارئنئ گؤسترن سؤزلرینە بنزەین یینە رسولوللاها نیسبتلە اویدورولان بیر ریوایت شؤیلەدیر:
“قادئنلارئ ضارار ورمەیەجک میقداردا آچ وە آشئرئ گیتمەیەجک قادار قئیافتسیز بئراقئنئز.” چۆنکی اۇنلار اییجە دۇیوپ گۆزلجە گیینیرلرسە، دئشارئ چئقماقتان باشقا بیر شەی دۆشۆنمزلر. آما أگر بیرآز آچ وە چئپلاق قالئرلارسا، اۇنلار ایچین أودە اۇتورماقتان داحا حایئرلئ بیر شەی یۇقتور.
رسولوللاها نیسبت أدیلن بو سؤزلر، کیلیسە بابالارئندان عازیز آگۇستین’یندیر؛ “قادئن بیر پیسلیگە گیدن یۇلو بولور، هر پیسلیگین سئنئرئ دا اۇدور… هەی قادئن! سن کی شەیطانئن قاپئسئنئن، سنین یۆزۆندن تانرئنئن اۇغلونون اؤلمەسی گرکتی، سن بیر زامان پاساقلئ یئرتئق ألبیسەلر -اوتانچ ایچیندە- گزملیسین.”
اۇیسا رسولوللاە کندیسینە قادئنلارئن حاقلارئ سۇرولدوغوندا؛ “یەدیکلرینیزدن اۇنلارا دا یەدیرینیز، گییدیکلرینیزدن اۇنلارا دا گییدیرین. اۇنلارئ دؤومەیینیز وە کؤتۆلەمەیینیز!” دەمیشتیر.
مۆسلۆمانلارا، قادئنلارا وە سۇروملولوقلارئ آلتئنداکی کؤلە وە جاریەلرە بیلە یەدیردیگیندن یەدیریپ گییدیکلرینیزدن گییدیرمەسینی أمرەدن رسولوللاهئن قادئنلارئن آچ وە قئیافتسیز بئراقمایئ تاوصیە أتمەسی مۆمکۆن دگیلدیر.
أولیلیگە قارشئ اۇلان پاولوسون کۇرینتۇسلولارا یازدئغئ مکتوبلارئنداکی دۆشۆنجەلری اویدورولان ریوایتلرلە رسولوللاها نیسبت أدیلمیشتیر.
“آللاە بیر قولو سەورسە اۇنو کندی قۇروماسئنا آلئر، أش وە چۇجوقلا مشغول أتمز.”
“عائیلە صاحیبی اۇلان کیشی آصلا ایفلاح اۇلماز.”
بو ریوایتلر، پاولوسون کۇرینتۇسلولارا یازدئغئ مکتوبلارئنداکی شو سؤزلری ایلە بنزشمکتەدیر:
“فاقاط قئزلار حاققئندا رابدن أمریم یۇقتور؛ فاقاط ایعتیمادا لایئق اۇلماق ایچین راب طارافئندان مرحامتە نائیل اۇلموش بیر آدام اۇلاراق رەی وریۇروم (…) اینسانا اۇلدوغو گیبی قالماق اییدیر. قادئنا باغلئ مئسئن؟ چؤزۆلمەیی آراما. قادئندان چؤزۆلمۆش مۆسۆن؟ قادئنئ آراما! (…) أولنمەمیش آدام ناسئل راببی حۇشنود أتسین دییە راببین شەیلری ایچین قایغئ چکر. فاقاط أولنمیش اۇلان آدام، ناسئل قارئسئنئ حۇشنود أتسین دییە دۆنیا شەیلری ایچین قایغئ چکر وە تاقسیم اۇلونور (…) وە بؤیلەجە کندی قئزئنئ أولندیرن ایی أدر وە أولندیرمەین داحا ایی أدر.”
حئریستیان دین آداملارئندان عازیز آگۇستین’ین قادئنئن حایوان اۇلدوغونا ایلیشکین سؤزلری بیزیم حادیث کۆللیاتئمئزا شؤیلە گیرمیشتیر:
“نامازئ بۇزان شەیلر؛ قارا کؤپک، أشک، دۇموز وە قادئندئر.”
“اوغورسوزلوق اۆچ شەیدە واردئر؛ قادئندا، دوەدە وە آتتا.”
بو ریوایتلر، حئریستیان دین آداملارئندان عازیز آگۇستین’ین شو سؤزلرییلە بنزشمکتەدیر: “قادئن بیر حایواندئر، نە دوردورولابیلیر نە تسکین أدیلەبیلیر. کؤتۆلۆگۆ بسلەر وە تۆم گۆناەلارئن قایناغئ اۇدور.”
یونان فیلۇسوفلارئندان آریسطۇ دا؛ “قادئن تام بیر اینسان سایئلماز آما أرکک سایەسیندە اینسان دۇغابیلیر.” دەمکتەدیر.
عازیز تۇماس’ئن دا؛ “قادئن أکسیک بیر اینساندئر. تاماملانمامئش أرککتیر. تصادۆفی بیر وارلئقتئر قادئن أرکگین حاکیمییتی آلتئنندا یاشامایا مجبوردور. اۇنا عائید اۇلان هیچبیر حاق وە یتکی یۇقتور.” سؤزلرییلە عاینئ آنلاملار تاشئماقتادئر.
رسولوللاهئن (ع) بیر قوربان وەیا راماضان بایرامئندا نامازگاها چئقتئغئ قادئنلار طارافئنا گچەرک اۇنلارا شؤیلە سسلندیگی ریوایت أدیلمیشتیر:
“أی قادئنلار تۇپلولوغو! صاداقا ورین؛ چۆنکی بانا جهننم حالقئنئن چۇغونلوغونو سیزین اۇلوشتوردوغونوز گؤستریلدی.” قادئنلار: “نیدن یا رسولوللاە؟” دەدیلر. دەدی کی: “چۇق لاعنت اۇقورسونوز وە حایاتئ پایلاشتئغئنئز کیشیلرە نانکؤرلۆک أدرسینیز. عاقلئ وە دینی أکسیکلر ایچیندە کندینە حاکیم بیر أرکگین گؤنلۆنۆ سیزین قادار چلن بیر دیشی وارلئق گؤرمەدیم.”
رسولوللاهئن حادیثی اۇلاراق گچن بو سؤزلر، حئریستیان دین آداملارئ وە فلسفەجیلرین سؤزلرینین بیر بنزەریدیر.
اویدورولان حادیثلرلە قادئن، کندیسینە گۆونیلمەین، هیچبیر فیکرینە دگر وریلەمەین بیر وارلئق اۇلاراق گؤستریلمیشتیر.
“اۆچ شەیە گۆونیلمز: دۆنیا، سولطان وە قادئن.”
“قادئنلارا دانئشئن آما دەدیکلرینین عاکسینی یاپئن.”
“سیزدن بیرینیز هیچبیر ایشی دانئشمادان یاپماسئن. أگر ایستیشارە أدەجک بیریسینی بولامازسا قارئسئنا دانئشسئن، سۇنرا اۇنون دەدیگینین عاکسینی یاپسئن. چۆنکی قادئنلارا موحالفتتە برەکت واردئر.”
اۇیسا موحاممد (ع)، ایلک واحیی آلدئغئ گۆن قۇرقوسونو وە أندیشەسینی ایلک اؤنجە أشی ایلە پایلاشمئش، اۇنلارئ آنلاتتئقتان سۇنرا؛ “کندیم حاققئندا أندیشەلندیم!” دیەرک ایلک اؤنجە اۇنا دانئشمئشتئر.
حودەیبیە گۆنۆندە یاشانانلار دا، قادئن حایاتئن قارار مکانیزمالارئندان اوزاق توتمایئ اؤن گؤرن بو ریوایتلری یالانلاماقتادئر.
مککەدن مدینەیە هیجرت أتتیکتن آلتئ یئل سۇنرا، رسولوللاە یاقلاشئق 1400-1500 کیشی ایلە بیرلیکتە مککەیە حاج یاپماق اۆزەرە گیتمک ایچین یۇلا چئقمئشلار. مککەیە یاقئن حودەیبیە کؤیۆ یاقئنلارئندا، مککەلیلر اۇنلارئن مککەیە گیرمەسینە أنگل اۇلموشلار. بورادا مککەلیلرلە رسولوللاە آراسئندا یاپئلان آنلاشما اویارئنجا مدینەیە گری دؤنمەیە حاضئرلانمئشلار آنجاق دؤنمەمک ایچین آغئردان آلان آصحابئ قارشئسئندا چارەسیز قالان رسولوللاە أشی اۆممی سلەمە’نین اؤنریسی اۆزەرینە اؤنجە کندیسی تئراش اۇلوپ ایحرامدان چئقمئش؛ اۇنو گؤرن آصحابئ بو اویغولامایئ قابوللنینجە سئقئنتئ آشئلمئشتئر.
قادئن ایچین تۇپراغئن آلتئنئن اۆستۆندن داحا حایئرلئ اۇلدوغو یؤنۆندە اویدورولان بیر حادیث دە شؤیلەدیر:
“قادئن ایچین ایکی تانە قۇرویوجو اؤرتۆ واردئر: قابیر وە قۇجا.” حانگیسی داحا اییدیر؟ دییە سۇرولونجا، پەیغامبر؛ “قابیر” بویوردو.
“قادئنلارئنئز قۇنوسوندا آللاەتان قۇرقون. چۆنکی سیز اۇنلارئ آللاەتان أمانت اۇلاراق آلدئنئز،” دیەن رسولوللاهئن قادئنلار ایچین قۇرویوجو اۇلاراق قابری ایشارت أتمەسی مۆمکۆن دگیلدیر.
