اۇن ایکینجی بؤلۆم
قادئنئ ایستیثمار أدن بیر اویغولاما اۇلان؛ حۆللە
اۆچ طالاقلا بۇشادئغئ قادئن ایلە ینیدن أولنمک ایستەین بیر أرکگین أسکی أشی بیر باشقاسئ ایلە نیکاحلاندئرئلئر وە أن آز بیر گۆن سۇنرا قادئن اۇ قۇجادان آیرئلئپ أسکی قۇجاسئیلا أولندیریلیر.
بو اویغولاما حاققئندا “ایسلام أنسیکلۇپدیسیندە” یر آلان ایفادەلر شؤیلەدیر:
“گرک ایسلامدان اؤنجەکی جاهیلیە دؤنمیندە گرکسە ایسلامئن ایلک یئللارئندا أولیلیک وە بۇشاما قۇنوسوندا بیر سئنئرلاما سؤز قۇنوسو اۇلمادئغئ، بو دورومون أرککلر طارافئندان ایستیثمار أدیلیپ قادئنلارئن بوندان بۆیۆک ضارار گؤردۆگۆ، طالاق ایلە ایلگیلی حۆکۆملری دۆزنلەین باقارا سورەسیندەکی آیتلریندە (باقارا؛ 229-230) بو گلیشمەلر اۆزەرینە نازیل اۇلدوغو بیلینمکتەدیر. بو آیتلر أرکگین ‘بۇشاما حاققئنئ’ اۆچ ایلە سئنئرلاندئرماقتا وە اۆچۆنجۆ بۇشامادان سۇنرا قادئنئن باشقا بیر أرککلە ینی بیر أولیلیک یاپمادئقچا وە بو أولیلیک دە سۇنا أرمەدیکچە اؤنجەکی قۇجاسئیلا تکرار أولنەمەیەجگینی حۆکمە باغلاماقتادئر. آیتین ایفادەسی، قۇنویلا ایلگیلی حادیثلر وە صاحابە اویغولاماسئ دیققاتا آلئندئغئندا بو سۆرجین طابیعی بیر شکیلدە ایشلەمەسی، یاعنی اۆچ طالاقلا بۇشانان بیر قادئنئن عاینئ أرککلە أولنەبیلمەسی ایچین عیددت بکلەدیکتن سۇنرا بیر باشقاسئیلا صاحیح بیر أولیلیک یاپماسئ، بو أولیلیگین دە اؤلۆم وەیا بۇشاما ایلە سۇنا أرمەسی وە تکرار عیددت بکلنمەسی گرکمکتەدیر.
آنجاق دینن دۇغرو بولونماسا بیلە تعامۆلدە بو شارطلارئن صونعی بیر شکیلدە یرینە گتیریلیپ قادئنئ قۇجاسئنا حلال قئلماق آماجئیلا شکلی بیر أولیلیگین یاپئلدئغئ دا بیلینمکتەدیر. بو تۆر أولیلیگە تۆرکچەدە ‘حۆللـە’، عارابچا فئقئە لیتراتۆرۆندە ‘تاحلیل’ دەنیلمکتەدیر. ‘حلال قئلما’ آنلامئ چرچیوەسیندە اۇلوشان بو آدلاندئرمادا، شۆبهەسیز کی اۆچ طالاقتان سۇنرا طارافلار آراسئندا دؤنۆشۆ اۇلمایان بیر آیرئلئغئن وە بیر أولنمە یاساغئنئن دۇغماسئ، ایکینجی أولیلیگین دە بو یاساغئ قالدئرما؛ ‘حارامئ حلال یاپما’ ایشلەوینی گؤرمەسی أتکیلی اۇلموشتور.”
ایکی ثانیەدە سؤیلنن “اۆچ کرە بۇش اۇل” سؤزۆ ایلە یاحود آللاهئن قۇیدوغو قوراللارا اویغون بیر شکیلدە اۆچ کز بۇشادئغئ قادئن ایلە ینیدن أولنەبیلمک ایچین قادئنئن حیلە ایلە بیر باشقاسئیلا نیکاحلانئپ أن آز بیر گۆن سۇنرا بۇشاناراق ینیدن أسکی قۇجاسئ ایلە أولندیریلمەسییلە “آللاهئن حارام” دەدیگی شەی حلال اۇلاماز.
زیرا باقارا سورەسینین 230-نجو آیتی، اۆچۆنجۆ بۇشامادان سۇنراکی أولیلیگین نۇرمال بیر أولیلیک اۇلماسئ گرکتیگینی ایفادە أتمکتەدیر. “حۆللـە” أولیلیگیندە طارافلار ایسە عاقید یاپارکن سؤیلەمەسەلر بیلە، داحا اؤنجە بو أولیلیگین گچیجی اۇلدوغونو، بیرلشتیکتن سۇنرا بۇشاما یاپئلاجاغئ اۆزەریندە آنلاشماقتادئرلار.
رسولوللاە، عائیلە قورماق ایچین دگیل دە بۇشانمئش قادئنئن أسکی قۇجاسئ ایلە أولنمەسینی ساغلاماق ایچین نیکاح یاپان أرکگە “کیرالئق تکە” آدئنئ ورمیش وە بونو یاپانلارا لاعنت اۇقوموشتور.
بو قۇنوداکی حادیثلردە عوقبە ایبن عامیر آنلاتیۇر: رسولوللاە بیر گۆن؛ “سیزلرە کیرالئق دؤل حایوانئنئ حابر ورەییم می؟” بویوردولار. (یانئندا بولونانلار:) “أوت أی آللاهئن رسولۆ! حابر ورین.” دەدیلر. “اۇ، حۆللـە یاپاندئر. آللاە حۆللـە یاپانا دا یاپتئرانا دا لاعنت أتسین!” بویوردولار.
آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئن آشئلدئغئ، رسولوللاهئن دا لاعنت أتتیگی اینسان فئطراتئنا آیقئرئ اۇلان بو اویغولاما، قادئنئ اینجیتمکتە، اۇنون حاقلارئ ایستیثمار أدیلمکتەدیر.
اۇن اۆچۆنجۆ بؤلۆم
قادئنلارئن ایستیثمار أدیلدیگی دیگر بیر بۇشاما؛ حولع
قۇجاسئندان بۇشانماق ایستەین قادئنئن أشیندن آلدئغئ مهیر وە هدیەلرین یا تامامئنئ یا دا بیر قئسمئنئ ورەجگینی بیلدیرن آیتتە، آللاە تعالا شؤیلە بویورماقتادئر:
… وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿۲۲۹﴾
… (أی أرککلر!) ایکینیزین دە آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردا دورامایاجاغئنئزدان قۇرقمانئز دئشئندا، قادئنلارا وردیکلرینیزدن بیر شەی آلمانئز سیزە حلال اۇلماز. (أی مۆمینلر!) أشلرین، آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردا دورامایاجاغئندان سیز دە قۇرقارسانئز؛ قادئنئن أولیلیگی بیتیرمەسینە قارشئلئق اؤدەمە یاپماسئندا هر ایکیسی ایچین دە گۆناە یۇقتور. بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر؛ اۇنلارئ آشمایئن! هر کیم آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ آشارسا ایشتە اۇنلار یانلئش یاپان کیمسەلردیر. (باقارا سورەسی؛ 229)
قادئن آیرئلماق ایستەرسە، بیری قادئنئن عائیلەسیندن دیگری دە أرکگین عائیلەسیندن اۇلماق اۆزەرە ایکی حاکم یوموشلاندئرئلئر. (نیسا؛ 35) قارئ قۇجا اوزلاشتئرئلامازسا قادئن، أشیندن آلدئغئ مهیر وە هدیەلردن حاکملرین بلیرلەیەجگی قادارئنئ (نیسا؛ 19-21) گری وریر وە کندی حۆر قارارئیلا اۇندان آیرئلئر.
أولیلیگین یۆرۆمەیەجگی أندیشەسینە قاپئلان قادئن دورومو یتکیلیلرە بیلدیریر. اۇنلار دا عاینئ أندیشەیی دویارلارسا قادئنا “ایفتیدا” یتکیسی وریرلر. قادئن آیرئلمایا قارار وریرسە قۇجاسئندان آلدئغئنئ گری وریر. آیتتە گچن؛ “اۇنلارا وردیکلرینیزدن…” ایفادەسی، قادئنئن قۇجاسئندان آلدئغئ مهرین تامامئ اۇلاراق آنلاشئلابیلەجگی گیبی، بیر قسئمئ اۇلاراق دا آنلاشئلابیلیر. بونلاردان نە قادارئنئن گری وریلەجگینە یتکیلیلر قارار وریرلر. قۇجانئن سوچو یۇقسا تامامئنئ گری ورمک گرکیر.
یتکیلی ماقام ماحکمەدیر. ماحکمەنین اۇلمادئغئ یردە حاکمە باش وورولور. ماحکمەدە ایشی حاکمە حاوالە أدەبیلیر.
بو آیتین؛ “قادئنئن أولیلیگی بیتیرمەسینە قارشئلئق اؤدەمە یاپماسئندا هر ایکیسی ایچین دە گۆناە یۇقتور،” ایفادەسی دایاناق آلئناراق اۇلوشتورولان بۇشاما اوصولۆنە “حولع” دەنیلمیشتیر.
سؤزلۆکتە؛ “ألبیسەیی چئقارتماق، سۇیونماق، آیئرماق” گیبی آنلاملارا گلن “حولع”، فئقئەتا “قادئنئن بللی بیر بدل ورمەسی قارشئلئغئندا قۇجانئن آیرئلمایا راضئ اۇلماسئ اۆزەرینە أولیلیک باغئندان قورتولماسئنئ” ایفادە أدر.
آللاە تعالا أرکگە وردیگی بۇشاما حاققئنئ (طالاق)، قادئنا دا تانئمئشتئر (ایفتیدا) وە هر ایکی بۇشانمادا دا طارافلارا اویماسئ گرکن قوراللارئ گؤسترمیش وە بو قوراللار ایچین؛ “آللاهئن حودودو” کلیمەسینی قوللانمئشتئر.
آنجاق هیچبیر مذهب، قادئنئن أولیلیگی سۇنا أردیرمە حاققئنئ قابول أتمەمیش، اۇنون یرینە “موحالاعا” آدئنئ وردیگی بیر سیستم گلیشتیریلمیشتیر.
“موحالاعا”؛ قادئنئن قۇجاسئنا ورەجگی بیر مال قارشئلئغئندا قۇجانئن أولیلیگی سۇنا أردیرمەسیدیر. (تەدەوە ایسلام آنسیکلۇپدیسی)
فئقئەتا هر مذهبین ائصطئلاحئندا حولعون آیرئ بیر تاعریفی واردئر.
