قورئانئ کریمین دیلی عارابچادئر. عارابچا سؤزلۆک‌لردە “حئمار” کلیمەسینین آنلامئ‌نئن باش اؤرتۆسۆ اۇلدوغو یوقارئ‌دا ایضاح أدیلمیش‌تی. ایسلام آنسیکلۇپدیسیندە دە قۇنویلا ایلگیلی اۇلاراق یاپئلان آچئقلاما شؤیلەدیر:
«سؤزلۆک‌تە؛ “گیزلەمک، اؤرتمک، ساقلاماق” آنلامئنداکی “ح-م-ر” کؤکۆندن تۆرەین “حئمار” (چۇغولو؛ “حومور”)؛ “قادئنئن باشئ‌نا اؤرتتۆگۆ اؤرتۆ، باش اؤرتۆسۆ” دیمک‌تیر. حئمار کلیمەسینە بونون دئشئندا مثەلا آتقئ گیبی بیر ماعنا وریلمەسی عاراب دیلی وە گلەنگی آچئسئندان مۆمکۆن دگیل‌دیر. بۇیوت‌لارئ، شکلی، باغلانما بیچیمی قۇنوسوندا فارقلئ یاقلاشئم‌لار وارسا دا ایلگیلی آیت‌تە کلیمەنین باش اؤرتۆسۆ آنلامئ‌نا گلدیگی کسین‌دیر.»
عارابچادا “حئمار” دئشئندا باش اؤرتۆسۆنۆ ایفادە أدن باشقا کلیمەلر دە واردئر. بونلارئن دئشئندا؛ “نیقاب” گلیر. باغلانما بیچیم‌لری‌نە گؤرە دگیشیک ایسیم‌لر آلان؛ “نیقاب”؛ گؤزە قادار ایندیریلیرسە “واسواس، آلت گؤز قاپاغئ حیذاسئنا قادار ایندیریلیرسە “نیقاب”، بورون قانات‌لارئ‌نا قادار ایندیریلیرسە “لیفام”، آغزئ اؤرتەجک قادار ایندیریلیرسە “لیسام” آدئ‌نئ آلئر. لیسام وە لیفام’ئن أش آنلاملئ اۇلدوغونو وە نیقاب’ئن آغزئ اؤرتەجک بیچیم‌دە باغلانماسئ دوروموندا بو آدلارئ آلدئغئ‌نئ سؤیلەین دیلجی‌لر دە واردئر. آراسئندا شکیل فارقلئلئق‌لارئ بولونماق‌لا بیرلیک‌تە باش اؤرتۆسۆ ایچین قوللانئلان کلیمەلر آراسئندا؛ “قئناع، میعقاب، بوحنوق، غئفارە، بورقاع، سئقاع، ساوقاع، میلاعە” سایئلابیلیر. بورقاع، بدەوی قادئن‌لارئن گییدیگی، گؤزلر ایچین ایکی دلیک بئراقئلمئش بیر تۇربا گییسی‌دیر. جۆببە دە بورقاعا بنزەر بیر باش گییسیسی اۇلاراق تانئملانئر.
بو آچئقلامالاردان، قادئنئن باشئ‌نا اؤرتتۆگۆ باش اؤرتۆسۆ اۇلان “حئمار”ئن یوقارئ‌دا سایئلان اؤرتۆنمە شکیل‌لری‌نە گؤرە ایسیملندیریلن باش اؤرتۆلریندن فارقلئ بیر اؤرتۆنمە شکلی اۇلدوغو آنلاشئلماق‌تادئر.
نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە مۆمین قادئن‌لارئن گۆزللیک‌لریندن گؤرۆنن قئسئم ایستیثنا أدیلەرک اؤرتۆنمەسینی أمرەتتیگی باش اؤرتۆسۆ ایچین “حئمار” کلیمەسینین قوللانماسئ “حئمار”ئن قادئنئن یۆزۆنۆ گؤرۆنۆر قئلان بیر باش اؤرتۆسۆ اۇلدوغونو گؤسترمک‌تەدیر.
آیت‌تە أگر “حئمار” یری‌نە “نیقاب (واسواس)” کلیمەسی قوللانئلسایدئ، مۆمین قادئن‌لارئن باش اؤرتۆلری‌نی گؤز قاپاغئ حیذاسئنا قادار ایندیرمەسی یاحود آیت‌تە “لیفام” کلیمەسی قوللانئلسایدئ، بو کز دە باش اؤرتۆسۆنۆ بورون قانات‌لارئ‌نا قادار ایندیرەجک شکیل‌دە اؤرتمەسی وەیا آیت‌تە “لیسام” کلیمەسی قوللانئلمئش اۇلسایدئ، باش اؤرتۆسۆنۆن آغزئ اؤرتەجک قادار ایندیریلمەسینین أمرەدیلدیگیندن سؤز أدیلەبیلیردی. فاقاط آیت‌تە بو ایسیم‌دەکی اؤرتۆنمەلر دگیل، “حئمار” کلیمەسی قوللانئلمئش‌تئر.
بونلاردان هرحامگی بیریسینین قوللانئلماسئ حالیندە قادئنئن یۆزۆ دە قاپانمئش اۇلاجاغئندان نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە ایستیثنا قئلئنان قئسئم دا اؤرتۆنمۆش اۇلاجاق‌تئر. دۇلایئسئ‌یلا بو آیت حۆکمۆنە اویمایان بیر اؤرتۆنمە شکلی دە آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتیندە وورغولانان “تانئنما شارطئ” یری‌نە گتیریلمەمیش اۇلاجاق‌تئر.
باش اؤرتۆسۆنۆن سئنئرلارئ بلیرلنن آیت‌تە “حئمار” کلیمەسینین قوللانئلماسئ، “حئمار”ئن یۆزۆ اؤرتمەین بیر باش اؤرتۆسۆ اۇلدوغونو گؤسترمک‌تەدیر. بو ایعتیبارلا قادئنئن یۆزۆنۆ گؤرۆنۆر قئلان باش اؤرتۆسۆ اۇلان حئمارا؛ “بۇیون اؤرتۆلن آتقئ” دەنیلمەسی مۆمکۆن دگیل‌دیر.
قورئانئ تاحریف‌تە مۇدرن بیر اؤرنک حئمار (باش اؤرتۆسۆ) ماقالەسیندە أردم اویغان، قۇنو حاققئندا شؤیلە دەمک‌تەدیر:
“حئمار” کلیمەسینین سادەجە قادئن‌لارئن قوللاندئغئ باش اؤرتۆسۆ آنلامئندا اۇلدوغو مشهور عارابچا سؤزلۆک‌لر دیلە گتیرمک‌تەدیرلر.
لیسانۆل عاراب: “حئمار” قادئن ایچین‌دیر وە باش اؤرتۆسۆدۆر. (ناصیف) قادئنئن باشئ‌نئ اؤرتتۆگۆ شەیە “حئمار” دەنمیش‌تیر. چۇغولو؛ “أحمیرا، حومور، حیمیر”دیر.
مۆفردات: “حئمار”ئن کؤک آنلامئ بیر شەیی اؤرتمک‌تیر. اۇنو اؤرتن شەیە دە “حئمار” دەنمیش‌تیر. آنجاق حئمار عاراب عؤرفۆندە قادئنئن باشئ‌نئ اؤرتتۆگۆ اؤرتۆیە ایسیم اۇلموش‌تور.
گؤرۆلدۆگۆ گیبی هر ایکی عاراب لۆغاتئندا دا کلیمەنین آنلامئ؛ قادئنئن باش اؤرتۆسۆدۆر. اؤیلە کی بو کلیمە، أرکگین باشئ‌نا اؤرتتۆگۆ هرحانگی بیر اؤرتۆ ایچین بیلە قوللانئلماز. سادەجە قادئنا حاص اۇلان باش اؤرتۆسۆنە ایسیم اۇلموش‌تور. طئبقئ بونون گیبی عارابچادا سادەجە قادئنئن باشئ‌نئ اؤرتتۆگۆ اؤرتۆلر ایچین قوللانئلان باشقا کلیمەلر دە واردئر؛ “نیقاب، ناصیف، میقناعا، قئناع، میعقاب، بوئنوق، غئفارە، بورقاع، سئقا، ساوقاعا، میلاعە”. بو کلیمەلرین تامامئ سادەجە قادئنا حاص اۇلان باش اؤرتۆسۆ ایچین قوللانئلئر وە هیچ‌بیری ایچین آیرئجا “رَأس = باش” کلیمەسی قوللانئلماز. بو دوروم تۆرکچەمیزدە قادئنئن باشئ‌نا اؤرتتۆگۆ اؤرتۆیە ایسیم اۇلموش کلیمەلر شؤیلە سئرالانابیلیر: “یاشماق، یمنی، تۆلبند، یازما، بۆرۆنجک، چنبر، قادئن فسی، فراجە، ماشلاح، تپەلیک، حۇتۇز، تامدئر باش، قونداق یمنی، سالما یمنی”. بونلارئن هیچ‌بیری ایچین آیرئجا “باش” کلیمەسی قوللانئلماز وە باشا اؤرتۆلمەسی گرکتیگی آیرئجا آچئقلانماز. حاتتا ایچیندە “باش” کلیمەسینین گچتیگی “باش اؤرتۆسۆ” کلیمەسی بیلە آصلئ‌نا اؤزل بیر اؤرتۆنۆن آدئ اۇلموش‌تور، أرکک ایچین قوللانئلماز. نیتەکیم تۆرکچە سؤزلۆک‌تە “باش اؤرتۆسۆ” کلیمەسینە شو آنلام وریلدیگی گؤرۆلۆر: “قادئن‌لارئن ساچ‌لارئ‌نئ اؤرتمک ایچین قوللاندئغئ اؤرتۆ، باش اؤرتۆ، بۆرگۆ، أشارپ”.
گؤرۆلدۆگۆ گیبی “حئمار” کلیمەسی، هرحانگی بیر اؤرتۆ اۇلمادئغئ گیبی هرحانگی بیر باش اؤرتۆسۆ بیلە دگیل، سادەجە قادئن‌لارئن قوللاندئغئ باش اؤرتۆسۆ آنلامئ‌نا گلمک‌تەدیر.
عارابچادا بۆتۆن کلیمەلر، کؤک حارف‌لریندن تۆرتیلیرلر. هر بیر اۆچ حارفلی کؤک، عاینئ زامان‌دا (ماضی = گچمیش زامان) فیعیلی‌دیر. بو کؤک‌لردن تۆرەین ایسیم‌لر، فیعیل ایلە آنلام ایلیشکیسی وە یاقئنلئغئ ایچیندەدیرلر. آنجاق ایسیم‌لر آرتئق فیعیل دگیل‌دیر وە باشقا بیر کلیمەدیر. مثەلا قورئان‌دا چۇقچا گچن وە “ج-ن-ن” کؤک حارف‌لریندن اۇلوشان “جَنَّ” فیعیلیندن اؤرنک ورەلیم: “جَنَّ”؛ “اؤرتمک، قاپلاماق” آنلامئ‌نا گلیر. عاینئ کؤک‌تن تۆرتیلمیش اۇلان “جَنَّةٌ” کلیمەسی آرتئق بام‌باشقا بیر کلیمەدیر وە “باغچە” آنلامئ‌نا گلیر. بو آنلامئ بیتکی اؤرتۆسۆنۆن تۇپراغئ قاپلاماسئ سببی‌یلە آلمئش‌تئر. یاعنی کؤک حارف‌لری ایلە آنلام ایلیشکیسی سۆرمک‌تەدیر. فاقاط کیمسە جننت دەیینجە اؤرتمەیی آنلاماز. بیتکی اؤرتۆسۆ اۇلان باغچەیی آنلار. بو سبب‌لە آرتئق “جَنَّةُ الأرض = تۇپراق باغچەسی” دەنمز.
یینە عاینئ کؤک‌تن بیر کلیمە دە “جُنَّ (جۆننە)” کلیمەسی‌دیر. قورئان‌دا دا گچن بو کلیمە “قالقان” آنلامئ‌نا گلیر. اینسان بدنی‌نی اؤرتۆپ سالدئرئ‌لاردان قۇرودوغو ایچین بو آنلامئ آلمئش‌تئر. یاعنی کؤک آنلامئ‌یلا ایلیشکیسی سۆرمک‌تەدیر. فاقاط آرتئق بام‌باشقا بیر کلیمە اۇلان “قالقان” آنلامئندادئر. کیمسە بو کلیمەیە “جُنَّةُ الجِسم = بدن اؤرتۆسۆ” دەندیگی‌نی دۆشۆنمز.
بو قۇنودا سایئسئز اؤرنک ورمک مۆمکۆن‌دۆر. چۆنکی عارابچادا ایسیم‌لر بؤیلە تۆرتیلمیش‌تیر. حاتتا چۇغو زامان تۆرکچەدە بیلە دوروم بوندان فارقلئ دگیل‌دیر. مثەلا “سیلمک” بیر فیعیل، “سیلگی” ایسە فیعیل‌دن تۆرتیلمیش بللی أشیانئن ایسمی‌دیر. سیلگی دەیینجە کیمسە عاجابا نەیی سیلن بیر أشیا دییە دۆشۆنمز. یا دا کیمسە “یازئ سیلگیسی” دەمە ایحتیاجئ حیسسەتمز. چۆنکی “جام سیلن، قایئد سیلن، یرلری سیلن” شەی‌لر ایچین “سیلگی” کلیمەسی قوللانئلماز.
أگر راببیمیزین ماقصادئ “یاقایئ” اؤرتمک‌سە، “ح-م-ر” فیعیلی دە “اؤرتمک” آنلامئ‌نا گلدیگی‌نە گؤرە عارابچا باقئمئندان قورولماسئ گرکن جۆملە “وَلیَخمِرَنَّ جِیُوبِهِنَّ” شکلیندە اۇلمالئ‌یدئ. بو جۆملەدە “حمر” فیعیلی قوللانئلماق‌تا وە قادئن‌لارا “یاقالارئ‌نئ اؤرتسۆن‌لر” أمری وریلمک‌تەدیر.
آنجاق راببیمیز اؤیلە یاپمامئش؛ “ح-م-ر” فیعیلی‌نی دگیل، اۇندان تۆرتیلمیش اۇلان “حئمار” ایسمی‌نی دە اؤرتمە آنلامئ‌نا گلمەین “ض-ر-ب” فیعیلی‌یلە قوللانئلمئش؛ “وَلیَضرِبنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جِیُوبِهِنَّ (حئمارلارئ‌نئن بیر قئسمئ‌نئ یاقالارئ‌نئن اۆستۆنە وورسون‌لار)” أمری‌نی ورمیش‌تیر. قئساجاسئ اؤرتمک آنلامئ‌نا گلن “حمر” فیعیلی ایلە اؤرتۆلمەسی ایستنن یر آنئلاراق “یاقایئ اؤرتمە” أمری چۇق قئسا بیر شکیل‌دە ورەبیلەجک‌کن اؤیلە یاپئلمایئپ “حئمارئن” یاقا اۆزەری‌نە وورولماسئندان باحثەدیلمەسینین بیر آنلامئ اۇلماق زۇروندادئر. عاکسی تاقدیردە آللاهئن کیتابئ ایچین “گلیشی گۆزل ایفادەلرین گرکسیزجە یر آلدئغئ کلیمەلرین قوللانئمئ‌نئن هیچ‌بیر مانطئغا دایانمادئغئ بیر کیتاب‌تئر” ایددیعاسئندا بولونولموش اۇلور.
قادئن‌لارئن باشئ‌نئ اؤرتمەسی راببیمیزین تۆم کیتاب‌لارئندا یر آلان أورنسل بیر أمری‌دیر. بو سبب‌لە قادئن‌لارئن باشئ‌نئ اؤرتمەسینە دائیر بیر أمیر آرامایا گرک یۇق‌تور. باش اؤرتۆسۆندن باحثەدیلیۇر اۇلماسئ قادئنئن باشئ‌نئن ذاتن اؤرتۆلۆ اۇلدوغونو گؤسترمەسی ایچین یترلی‌دیر. قورئان‌دا یاپئلان بودور.
