بو اویارئیا قولاق ورمەیەرک گۆناها دالان کیمسەنین یاپتئغئ یانلئش داورانئشتان دۇلایئ بیر باشقاسئنئ سۇروملو توتماسئ ایبلیسین اؤزللیگیدیر. چۆنکی اینلیس، آدمە (ع) “سجدە أدین!” أمرینە قارشئ بۆیۆکلنەرک دیرندیگی ایچین (حیجر؛ 33-34) بولوندوغو یردن قۇوولدوغوندا بونون نیدنینی کندیندە گؤرمەییپ آللاها ایفتیرا أتمیشتی. بو قۇنوداکی آیت شؤیلەدیر:
قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ﴿۳۹﴾ (سورة الحجر)
ایبلیس دەدی کی: “راببیم! مادم سن بنی آزدئردئن، بن دە یر یۆزۆندەکی هر شەیی اۇنلارا کسینلیکلە جاذیب گؤسترەجک وە حپسینی آزدئراجاغئم. (حیجر سورەسی؛ 39)
بو آیتتن آنلاشئلاجاغئ اۆزەرە ایبلیس، کندی سوچونو آللاها آتماقتادئر. گلەنکسل قادر آنلایئشئنئن تملیندە عاینئ مانطئق واردئر. بونلار هر شەیین أزلدن بلیرلنمیش اۇلدوغونو ایددیعا أدەرک کندی حاطالارئنئ آللاها مال أدرلر.
ساپئق دۆشۆنجەلرین وە چیرکین داورانئشلارئن، قادئنئن یۆزۆنۆن گؤرۆلمەسیندن دۇلایئ اۇلدوغونون ایددیعا أدیلمەسی، آللاهئن أمرینە دیرنن ایبلیسین کندی حاطاسئنئ گؤرمەییپ، کندیسینی آللاهئن آزدئردئغئنئ سؤیلەیەرک ایفتیرا أتمەسیندن فارقسئزدئر.
آللاە تعالا بیر آیتتە شؤیلە بویورماقتادئر:
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ… ﴿۱۱۰﴾ (سورة آل عمران)
سیز، اینسانلار ایچین اۇرتایا چئقارئلمئش أن ایی تۇپلولوقسونوز. آللاها اینانئپ گۆونەرک ایی شەیلرین یاپئلماسئنئ ایستەر وە کؤتۆ شەیلردن ساقئندئرئرسئنئز… (آلی عیمران سورەسی؛ 110)
تۇپلومدا اؤندرلیک أدن کیمسەلرین اینسانلارا آحلاقی دگرلری قازاندئران سؤز وە داورانئشلار ایچیندە اۇلماسئ گرکیرکن قادئنئن یۆزۆنۆن فیتنەنین یری اۇلدوغو ایددیعاسئیلا باشلایان وە آحلاقا آیقئرئ قورغولارلا دوام أدن بو تۆر سؤیلملرین، بو داورانئشلارا مەییللی اۇلان کیشیلر اۆزەریندن اۇلومسوز أتکی بئراقماسئ قاچئنئلمازدئر. بو اینسانلارا نور سورەسینین 30-نجو آیتینین ایلک قئسمئ یاعنی؛ “مۆمین أرککلرین گؤزلرینی ساقئنماسئ” أمرینین حاطئرلاتئلماسئ گرکیرکن تام ترسی بیر یاقلاشئم ایچینە گیرەرک بیر أرکگین قادئنئن یۆزۆنۆ گؤرمەسیندن دۇلایئ حاطا أدەبیلەجگینین ایفادە أدیلمەسی تۇپلوم ویجدانئنئ یارالایان وە تیکسینتی اویاندئران اۇلایلارئنئن مەیدانا گلمەسیندە اؤنملی بیر یر توتماقتادئر.
اینسانلارئن گؤزلرینی ساقئنماسئ ایلگیلی اۇلان بیر ریوایتتە شؤیلە دەنیلمکتەدیر.
بیر گۆن نبیمیز (ع) آصحابئنا؛ “ساقئن یۇللار اۆزەریندە اۇتورمایئن!” بویوردو. دەدیلر کی؛ “یا رسولوللاە، بیر تۆرلۆ اۇتورمازلئق أدەمییۇر، یۇل اۆزەریندە قۇنوشیۇروز.” بویوردو کی؛ “موطلاقا اۇتورماق ایستییۇرسانئز، یۇلون حاققئنئ ورین!” یۇلون حاققئ نەدیر؟ دییە سۇردولار. بویوردو کی؛ “گؤزۆ اؤنە ایندیرمک، کیمسەیە سئقئنتئ ورمەمک، سلام آلماق، اییلیگی تاوصیە أدیپ کؤتۆلۆگە أنگل اۇلماقتئر.”
یینە باشقا بیر ریوایتتە دە، نبیمیز (ع) عالی’یە بویوردو کی؛ “أی عالی! بیر باقئشئن پشیندن تکرار باقما (بیرینجی باقئشئن پشینە ایکینجی باقئش أکلەمە)! چۆنکی بیرینجی باقئش سنین حاققئندئر (قاصئدلئ اۇلمادئغئ ایچین بیرینجی باقئشئندا سانا بیر شەی یۇقتور). ایکینجی باقئش ایسە سنین حاققئن دگیلدیر (کندی ایستگینلە اۇلدوغو ایچین ایکینجی باقئشئندا سانا گۆناە واردئر).
هر اینسان ایچین أن بۆیۆک فیتنە، ایمتیحانئ قایبەتمەسینە سبب اۇلان هر نەیسە اۇدور. بو دۆنیاداکی ایمتیحانئ باعضئلارئ مال، باعضئلارئ کیبیر، باعضئلارئ چۇلوق چۇجوق، باعضئلارئ تنبللیک یۆزۆندن قایبەتمکتەدیر. ألبتتە قارشئ جینسلە ایلیشکیدەکی حاطالار دا ایمتیحانئ قایبەتمەدە اؤنملی بیر عونصور اۇلابیلمکتەدیر. بو آچئدان أرککلر ایچین قادئن، قادئنلار ایچین أرکک فیتنەدیر. فاقاط گلەنکتە باعضئلارئنئن یاپتئغئ گیبی قادئن فیتنەنین باش قایناغئ ایعلان أتمک وە بورادا أرککلرین ضاعافلارئ وە یانلئش ترجیحلری یرینە قادئنئن آلداتئجئ اؤزللیگینە سوچو یۆکلەمک اؤنملی بیر حاطادئر. بو حاطانئن اؤنملی سببلریندن بیری؛ قادئن اۇلمایئ اۇنتۇلۇژیک اۇلاراق یاعنی دگیشتیریلەمەیەجک وە دۆزلتیلەمەیەجک شکیلدە کؤتۆ اۇلاراق گؤسترن یاقلاشئم اۇلموشتور. قادئنئ دۆزلتیەمەیەجک شکیلدە کؤتۆ گؤرنلر، اۇنو أن بۆیۆک فیتنە اۇلاراق أتیکتلەمیشلردیر.
قادئنلارئن یۆزۆنۆ اؤرتمەسینین فارض اۇلدوغو یؤنۆندەکی ایددیعالار عابدوللاە بین عابباس’ئن شو سؤزلرینە دایاندئرئلماقتادئر:
“آللاە تعالا مۆمینلرین قادئنلارئنا بیر ایحتیاج ایچین دئشارئ چئقتئغئ زامان باشئندان آشاغئیا قادار جیلبابئیلا یۆزۆنۆ اؤرتمەسینی وە سادەجە بیر گؤزۆ گؤسترمەسینی اۇنلارا أمرەتمیشتیر. سادەجە بیر گؤزۆ گؤسترمەسینە ایذین وریلمەسینین سببی ایسە، یۇلا باقما ضارورتی وە ایحتیاجئندان دۇلایئدئر. أگر بونا گرک یۇق ایسە، اۇ بیر گؤزۆنۆ بیلە اۇلسا گؤسترمەسی گرکمز.”
بو ایفادەلرین گچتیگی عاینئ قایناقلاردا عابدوللاە بین عابباس’ئن؛ “قادئنئن یالنئز آیاققابئسئنئن وە چارشافئنئن گؤرۆلەبیلەجگی” یؤنۆندەکی سؤزلری دە یر آلماقتادئر.
رسولوللاهئن آبئجاسئ عابباسئن اۇغلو اۇلان عابدوللاە بین عابباس تفسیر وە فئقئە عیلیملریندە اۇتۇریتە قابول أدیلن وە چۇق حادیث ریوایت أدنلر آراسئندا یر آلان بیر صاحابەدیر.
عابدوللاە بین عابباس کندیسینە سۇرولان سۇرولارا جواب ورمەدن اؤنجە قورئانئ کریمە باقان سۇنرا رسوللاەتان بو قۇنودا بیر بیلگینین اۇلوپ اۇلمادئغئنئ آراشتئران، أبوبکیر وە عؤمر’ین ایجتیهادئنا وە آچئقلاماسئنا باقاراق اۇنلارئ أساس آلان، عاکسی حالدە کندی ایجتیهادئیلا مسئەلەیە چؤزۆم گتیرن بیری اۇلاراق مۆمین قادئنلارئن اؤرتۆنمەسییلە ایلگیلی أمیرلری ایچرن؛ (نور؛ 31)، (آحزاب؛ 52-59) وە (حوجورات؛ 13) آیتلری ایلە رسولوللاهئن بالدئزئ أسما’یا اؤرتۆنمەیلە ایلگیلی اۇلاراق یۆزۆنۆ وە أللرینی گؤسترەرک یاپمئش اۇلدوغو تاعریفە، آیرئجا عؤمر’ین مجلیسیندە گچن اۇلایا راغمن نور سورەسینین 31-نجۆ آیتیندە ایشارت أدیلن “گؤرۆنمەسی گرکن” قئسمئ گؤرمزدن گلەرک قادئنلارئن تک گؤزۆ آچئقتا قالاجاق شکیلدە حاتتا ایحتیاج یۇقسا اۇ تک گؤزۆ دە قاپاتاجاق شکیلدە باشئندان آشاغئیا قادار اؤرتۆنمەسینی یالنئز آیاققابئسئنئن وە چارشافئنئن گؤرۆلەبیلەجگینین آللاهئن أمری اۇلدوغونو سؤیلەمەسی مۆمکۆن دگیلدیر.
آللاهئن آیتلریندە کلیمەلرین آنلاملارئنئ قایدئران، رسولوللاهئن سؤیلەمەدیگی سؤزلری اۇنا ایسناد أدەرک ریوایتلر اویدوران کیمسەلرین صاحابە آدئنا سؤز اویدورماسئ زۇر دگیلدیر. قالدئ کی عابدوللاە بین عابباس بؤیلە بیر سؤزۆ سؤیلەمیش اۇلسا داحی حۆکۆم قۇیان آللاەتئر.
چۆنکی راببیمیز بیر آیتتە شؤیلە بویورماقتادئر:
وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿۱۱۵﴾ (سورة الأنعام)
راببینین قارارئ، دۇغرو وە دنگەلی اۇلما باقئمئندان تاماملانمئشتئر. اۇنون قارارلارئنئ دگیشتیرەبیلەجک بیر کیمسە یۇقتور. اۇ دائیما دینلەین وە بیلندیر. (أنعام سورەسی؛ 115)
آللاهئن ألچیسی موحاممد (ع) دە داحیل هیچ کیمسەنین سؤزۆ آللاهئن سؤزۆنۆن یرینە قۇناماز. شو آیتلرە گؤرە هرحانگی بیر کیمسەنین سؤزۆنۆ آللاهئن سؤزلرینین یرینە قۇیان، اۇنو ایلاهلاشتئرمئش وە مۆشریک اۇلموش اۇلور. (هود؛ 1-2)
نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە، مۆمین قادئنلارئن باش اؤرتۆلرینی (حئمارلارئنئ) یاقالارئنئ قاپاتاجاق شکیلدە اؤرتمەسی، آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتیندە دە باش اؤرتۆلرینین تانئناجاق بیر شکیلدە اؤرتمەسینین أمرەدیلدیگی آیتلرە راغمن تک گؤزۆ آچئقتا قالاجاق شکیلدە، حاتتا اۇنو بیلە قاپاتاراق اؤرتۆنن قادئنئن تانئنماسئ مۆمکۆن اۇلاماز. دۇلایئسئیلا آللاهئن بلیرلەمیش اۇلدوغو اؤلچۆلری آشان بو اؤرتۆنمە شکلی؛ آللاهئن أمری دگیل، قادئنئ دگرسیزلشتیرمە غایرتی ایچیندە اۇلان کیمسەلرین گؤرۆشلری اۇلدوغو آچئقتئر.
