کاسالارئنا گیرن هر آلتئنئن، کندیسینە بیرقاچ قات کرەدی آچما ایمکانئ ساغلاماسئ، بانکرلری ینی مەودوعات آرامایا سەوق أتمیشتی. نۇرمالدە أمانت بئراقئلان آلتئنلاردان دۇلایئ قۇروما اۆجرتی آلماسئ گرکتیرن مەودوعات صاحیبلرینە %6 فائیض اؤدەمەیە باشلامئشلار وە داحا فاضلا مەودوعات گلمەسینی ساغلامایا چالئشمئشلاردئ. مەودوعاتا اؤدەدیگی فائیضلە کرەدیدن آلدئغئ فائیضین بیربیرینە یاقئن دەنەجک قادار آز اۇلماسئنا راغمن بونلارئن زنگینلیکلرینین ناسئل آرتتئغئنئ بیرچۇق کیمسە آنلایامامئشتئ.
بانکرلرین سئررئنئ کشفەدن اینگیلیزلر 1694’تە مرکز بانکاسئنئ قوردو وە حازینەلریندەکی آلتئنا قارشئلئق اۇلدوغونو سؤیلەییپ چۇق میقداردا ایسترلین باساراق دۆنیادا أکۇنۇمینین لیدری اۇلدولار. حازینەلریندە یترلی میقداردا آلتئنئن اۇلمادئغئ آنجاق 250 سنە سۇنرا آنلاشئلدئ وە ایسترلینین سالطاناتئ سارسئلدئ. اۇنون یرینی 1944’تە آمەریکان دۇلارئ آلدئ. دۇلارئ آلتئنلا دگیشتیرنلر یۆزۆندن، حازینەلریندەکی آلتئنئن آزالدئغئنئ گؤرن باشقان نیکسۇن، 1971’دە دۇلارئن آلتئنا چەوریلەبیلیرلیگینە سۇن وردی. آرتئق هیچبیر کاغئد، پارانئن گرچک دگری، حوردا دگریندن فاضلا دگیلدیر.
اینترنتین ایجادئ سایەسیندە پارانئن یرینی کرەدی کارتلارئنئن آلماسئ وە ئەفەتە’نین یاعنی ألکترۇنیک فۇن ترانسفرینین یاپئلابیلمەسی ایلە بیلگیسایارلاردا قایئدلئ راقاملاردان باشقا بیر وارلئغئ اۇلمایان پارالار اۆرتیلیپ کرەدی اۇلاراق وریلمەیە باشلاندئ. بؤیلەجە سؤمۆرۆ اینانئلماز بۇیوتلارا اولاشتئ.
ذە أکۇنۇمیست’ین 2014 یئلئندا اۆلکەلرین دئش بۇرچلارئ ایلە ایلگیلی اۇلاراق میلیار دۇلار اۆزەریندن یایئنلادئغئ باعضئ راقاملارئ آقتارالئم:
ذە أکۇنۇمیست’ین راپۇروندا “کؤکلۆ گچمیشە صاحیب گلیشمیش اۆلکەلر حاریج توتولموشتور” ایفادەسی یر آلماقتادئر. حاریج توتولان اۆلکەلردن ئابەدە’نین، اۇ تاریحتەکی باشقانئ اۇلان ترامپ’ئن ایفادەسینە گؤرە آمەریکانئن بۇرجو 19 تریلیۇن دۇلاردئ. بو راقام، لیستەدە یر آلان اۆلکەلرین بۇرچلارئنئن تۇپلامئنئن ایکی قاتئندان فاضلایدئ.
بانکالار، حاکیم اۇلدوغو کرەدی سیستمی سایەسیندە، اۆلکەلری أن زۇر آنلارئندا یالنئز بئراقئپ پریشان أدەبیلیرلر. عۇثمانلئلارئن سۇن دؤنمیندە، فرانسئز وە اینگیلیز اۇرتاقلئغئ ایلە فاعالییتلرینی یۆرۆتن وە 1863’تە مرکز بانکاسئ نیتەلیگی قازانان عۇثمانلئ بانکاسئ (بانکئ عۇثمانی)، بیرینجی دۆنیا ساواشئ سئراسئندا دەولتین آوانس وە بانکنۇت ایحراج ایستگینی گری چەویرمیش وە عۇثمانلئیئ جیددی سئقئنتئلارا سۇقموشتو.
ایکینجی دۆنیا ساواشئ سئراسئندا اینگیلترەدە، تۆرکیە ایچین باسئلان بانکنۇتلارئ گتیرن گمینین پیرە لیمانئندا باتتئغئ، اۇنلارئ باسان ماطباعانئن دا لۇندرایا یاپئلان بیر هاوا سالدئرئسئندا ضارار گؤردۆگۆ ایددیعاسئ ایلە تۆرکیەیە پارا گؤندریلمەمیش وە حالقئمئز، گؤرۆلمەمیش بیر قئطلئغئن ایچینە سۇقولموشتو.
کرەدی سیستمینین سبب اۇلدوغو أنفلاسیۇن، حایاللرین اؤتەسیندەدیر. 1926’دا تۆرکیەدە 1 لیرا، 736 گرام آغئرلئغئنداکی 1 آلتئن لیرا دگریندەیدی. 18 آرالئق 2021 گۆنۆ بیر جومهوریەت آلتئنئ 6.344 لیرایا چئقتئ. 2005 یئلئندا پارادان سیلینن آلتئ صئفئرئ دا عیلاوە أدینجە 1926’دا بیر لیرایا آلئنان بیر شەیین فیاتئ، 18 آرالئق 2021’دە 6.344.000.000 (آلتئ میلیار اۆچیۆز قئرق دؤرت میلیۇن) لیرایا چئقمئش اۇلور.
یترلی سرمایەسی اۇلمادئغئ ایچین فائیضلی بۇرچ آلانلار، پارالارئنئن بیر قئسمئنئ فینانسال کسیمە ورمەیی تاعاههۆد أتمیش اۇلورلار. بۇرجو زامانئندا اؤدەیەمزلرسە هر شەیینی قایبەدەبیلیرلر.
کرەدی ایلە ایش یاپانلار، اؤدەیەجکلری فائیضی مالیەتلرینە یانسئتماق زۇروندادئرلار. بونا فینانسمان مالیەتی دەنیر. اۆرتیمدن پازارلامایا قادار هر صافحادا فیاتلارا أکلنن فینانسمان مالییتی، قار تۇپونون بۆیۆمەسی گیبی فیاتلارئ سۆرکلی یۆکسلتیر. فیاتلار آرتارکن، دار وە ثابیت گلیرلیلرین ثروتی حئزلئ بیر بیچیمدە أریر. باعضئ ایش یرلری قاپانئر وە باعضئ کیمسەلر ایشسیز قالئرلار.
ب- اۇرتاقلئق سیستمی
اۇرتاقلئق سیستمی؛ ایحتیاج دویولان مال وە حیذمتی اۆرتمک ایچین سرمایەلری وە أمکلری بیرلشتیرەرک قورولان سیستمدیر. بو سیستمدە کار دا ضارار دا؛ اۇرتاقلار آراسئندا پایلاشئلدئغئ ایچین هرکس باشارئیا اۇداقلانئر. فیاتلار، اۆرتیم ایلە ایحتیاجلار آراسئنداکی دنگەیە گؤرە اۇلوشور. بونا “عارض-طالب” دنگەسی دەنیر. مال وە حیذمت اۆرتیمی یترلی بۇیوتتا اۇلمازسا فیاتلار آرتار. بو دا ینی اۇرتاقلئقلارئن قورولوپ اۆرتیمین آرتئرئلماسئنئن أن بۆیۆک تشویقچیسی اۇلور.
پارا؛ مال وە حیذمت آقئشئنئ ساغلادئغئ ایچین أکۇنۇمینین آنا دیرگیدیر. اۇ، وۆجودتاکی قان گیبی سۆرکلی دۇلاشئمدا اۇلمالئدئر. دۇلاشان قان ناسئل حۆجرەلرە اۇکسیژن وە غئدا تاشئرسا، پارا دا اینسانلارا مال وە حیذمت تاشئر. پارا دۇلاشماز یا دا گرگیندن آز دۇلاشئرسا؛ مال وە حیذمتلر ضاییع اۇلور؛ تیجارت دورور ، آچلئق وە سفالت باشلار.
اۇرتاقلئق سیستمیندە، سرمایەیە اؤدنمەسی گرکن بیر بدل یۇقتور. تاصارروفتان گلیر ألدە أتمەنین تک یۇلو؛ اۇنونلا ایش گؤرمک وەیا بیر اۇرتاقلئغا قاتئلماقتئر. پارانئن هر حارەکتی، تۇپلومون بیرچۇق سئقئنتئسئنئ گیدریر. مال وە حیذمت اۆرتیمینە، اۇ اۆرتیمدە چالئشاجاق کیشیلرین ایش بولماسئنا، اۇنلارئ تۆکتیجیلرە اولاشتئراجاق آراجئلارئن حارەکتە گچمەسینە وە تۇپلومون بۆتۆن کسیملرینین، اۆرتیلن مال وە حیذمتلردن یارارلانماسئنا یۇل آچار وە بۆیۆک بیر جارپان أتکیسی یاپار.
اۇرتاقلئق سیستمی، أکۇنۇمیک حایاتا حاکیم اۇلورسا، نە فائیضین دۇغوردوغو فئرصات مالییتی، نە دە سبب اۇلدوغو أنفلاسیۇن اۇلور. فیاتلار، کندی طابیعی سەیری ایچیندە باعضن آرتار، باعضن آزالئر. سرمایە صاحیبلری، اۇرتاقلارئیلا بیرلیکتە بۆیۆر وەیا کۆچۆلۆرلر.
