اینسانلئغئن باباسئ آدم (ع) اۇلدوغوندان “سیزی” ایفادەسی ایلە “بابانئز آدمی” دەندیگی آچئقتئر. دیمک کی آدم، بیر تک نفیستن یاراتئلمئشتئر، آیتین دوامئ شؤیلەدیر:
اۇنون (اۇ نفسین) أشینی دە اۇندان (آدمی یاراتتئغئ نفیستن) یاراتمئشتئر.
بوراسئ “آدمین أشینی دەآدمدن یاراتمئشتئر” شکلیندە آنلاشئلمئشتئر آما بونون دۇغرو اۇلما ایحتیمالی یۇقتور. چۆنکی عارابچادا کلیمەلر، أرککلی وە دیشیلی اۇلاراق ایکییە آیرئلئر. آدم أرکک، آدمین یاراتئلدئغئ نفیس دیشیدیر، آیتتە دیشی ایچین قوللانئلان ایکی عادد “ها = اۇ” ضامیری واردئر. بونلارئن ایکیسی دە حاووانئن یاراتئلدئغئ نفسین آدمین یاراتئلدئغئ “نفیس” اۇلدوغونو گؤسترمکتەدیر. یاعنی آدم نەدن یاراتئلمئشسا، حاووا دا اۇندان یاراتئلمئشتئر.
بورادا آدم ایلە حاووانئن یومورتا ایکیزی اۇلدوغو عاقلا گلەبیلیر. آنجاق اۇ مۆمکۆن دگیلدیر. چۆنکی شو آیتە گؤرە حاووا داحا سۇنرا یاراتئلمئشتئر:
خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا… ﴿۶﴾ (سورة الزمر)
(آللاە) سیزی (آتانئزئ) بیر تک نفیستن یاراتمئشتئر. اۇنون (اۇ نفسین) أشینی دە داحا سۇنرا اۇندان (آدمی) یاراتتئغئ نفیستن) اۇلوشتورموشتور… (زۆمر سورەسی؛ 6)
آدم وە حاووانئن یاراتئلدئغئ نفسین نە اۇلدوغونو دا شو آیتتن اؤگرنیۇروز:
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ ﴿۹۸﴾ (سورة الأنعام)
سیزی بیر تک نفیستن اۇلوشتوروپ گلیشتیرن اۇدور. آردئندان بیر مۆستاقاررا (بیر سۆرە قالاجاغئنئز راحیم کانالئنا) وە مۆستەوداعا (آنانئزئن وۆجودونا وداع أدەجگینیز راحیمە) گچرسینیز. آنلامایا چالئشان بیر تۇپلولوق ایچین آیتلریمیزی آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلامئشئزدئر. (أنعام سورەسی؛ 98)
دیمک کی قادئن-أرکک هر اینسان، عاینئ نفیستن یاعنی “دؤللنمیش یومورتادان” یاراتئلمئشتئر.
نفسین یاراتئلئشئ اۆچ آشامادا تاماملانئر. ایلک اۇلوشوم، قادئنئن یومورتالئق بؤلگەسیندە گرچکلشیر. نفیس داحا سۇنرا مۆستاقاررا، اۇندان دا مۆستەوداعا گچر. بورالارئ اۆچ قارانلئق دییە تانئملایان شو آیتە گؤرە “نفیس” هر آشامادا، شکیلدن شکیلە گیرر.
… يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ ﴿۶﴾ (سورة الزمر)
… آنالارئنئزئن قارانلئقلارئندا سیزی، اۆچ قارانلئق یردە شکیلدن شکیلە گچیرەرک یاراتئر. ایشتە بونلارئ یاپان آللاەتئر، سیزین راببینیزدیر. یتکی اۇندادئر. اۇندان باشقا ایلاە یۇقتور. ناسئل اۇلیۇر دا باشقا طارافا دؤندۆرۆلیۇرسونوز؟ (زۆمر سورەسی؛ 6)
شو آیتە گؤرە قادئنئن وە أرکگین اۇلوشتوغو “نفیس”؛ دؤللنمیش یومورتادئر.
هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا ﴿۱﴾ (سورة الإنسان)
بیز اینسانئ، چۇق قارئشئملئ نوطفەدن (دؤللنمیش یومورتادان) یاراتتئق. (اینسان سورەسی؛ 1)
“نوطفە (النُّطفَة)”، صاف سو آنلامئندادئر. صاف سویا بنزتیلن اینجییە دە “نوطافە (نُطَفَة)” دەنیر. بو آیتتە، اینسانئن یاراتئلدئغئ نوطفە، “چۇق قارئشئملئ” مئالی وردیگیمیز “أمشاج” ایلە نیتەلنمیشتیر. “أمشاج” چۇغولدور. عارابچادا چۇغول أن آز اۆچۆ گؤستردیگیندن “نوطفە”؛ صاف سو گؤرۆنۆمۆندە اۇلسا دا اۆچ وەیا داحا فاضلا قارئشئمدان اۇلوشان سئوئ اۇلور. آیتلردە دؤللنمیش یومورتایا “نوطفە” دەنمەسی، اۇنون صاف اینجی گؤرۆنتۆسۆندە اۇلدوغونو دا ایفادە أدر.
شو آیتلر، دؤللنمەنین “قارارئ مکین”دە اۇلدوغونو، دؤللنمیش یومورتانئن اۇرادا بیر سۆرە قالدئغئنئ وە اؤلچۆلرین اۇرادا بلیرلندیگینی بیلدیریر:
أَلَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ﴿۲۰﴾ فَجَعَلْنَاهُ فِي قَرَارٍ مَكِينٍ ﴿۲۱﴾ إِلَى قَدَرٍ مَعْلُومٍ ﴿۲۲﴾ فَقَدَرْنَا فَنِعْمَ الْقَادِرُونَ ﴿۲۳﴾ (سورة المرسلات)
سیزی دایانئقسئز بیر سودان یاراتتئق، دگیل می؟ اۇنو قارارئ مکیندە (اوروم ایلە یومورتانئن بولوشماسئنا ایمکان ورن یردە) اۇلوشتوردوق. بللی بیر اؤلچۆیە اولاشئنجایا قادار اۇرادا قالدئ. اؤلچۆلرینیزی اۇرادا بلیرلەدیک. نە گۆزل اؤلچۆلر قۇیانئز! (مۆرسلات سورەسی؛ 20-23)
قارار، قالئنابیلەجک راحات یرە دەنیر. أبو حانیفەیە گؤرە سویون کندی گۆجۆیلە گیدیپ قالدئغئ هر یرە “قرارة” دەنیر. “مکین” ایسە بیر شەیین اۆزەریندە گۆجۆ وە أتکیسی اۇلان شەیدیر. بو دورومدا “قارارئ مکین”؛ سپەرمین وە یومورتانئن کندی گۆجۆیلە اولاشئپ دؤللنمەسینە ایمکان ورن یر، یاعنی قادئنئن یومورتالئق بؤلگەسیدیر.
قادئن ایلە أرکگین اۇرتاق اؤزللیکلری اۇلان بیر نفیستن یاراتئلما سببینی شو آیت آچئقلار:
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا… ﴿۱۸۹﴾ (سورة الأعراف)
سیزلری بیر تک نفیستن یاراتان اۇدور. أشینی دە اۇ نفیستن یاراتتئ کی اۇنونلا حوضور بولسون… (آعراف سورەسی؛ 189)
بو قادار آچئق آیتلرە راغمن نبیمیزین شو سؤزۆ سؤیلەمیش اۇلماسئ ناسئل مۆمکۆن اۇلابیلیر!
“قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین؛ چۆنکی قادئن قابورغا کمیگیندن یاراتئلمئشتئر. قابورغانئن أن أگری یری اۆستۆدۆر. اۇنو دۆزلتمەیە چالئشئرسان قئرارسئن، بئراقئرسان أگری قالئر. سیز قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین.” (مۆسلیم)
ب- قادئنئن کؤلە سایئلماسئ
نبیمیزین شؤیلە دەدیگی ریوایت أدیلمیشتیر:
“قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین؛ اۇنلار یانئنئزدا عانیەدیرلر (سیزدن باشقاسئیلا ایلگیلنمزلر). اۇنلار اۆزەریندە بوندان باشقا بیر شەیە صاحیب دگیلسینیز.”
گلەنکتە بو حادیثە، آشاغئداکی یانلئش آنلام وریلەرک “قادئن”؛ أشینین “أسیری” سایئلمئشتئر:
“قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین؛ اۇنلار یانئنئزدا أسیرلردیر. اۇنلار اۆزەریندە بوندان باشقا بیر شەیە صاحیب دگیلسینیز.”
شیمدی قۇنویو، قورئانسئز مۆسلۆمانلئغئن بیر اؤرنگی اۇلاراق گؤرمەیە چالئشالئم:
حادیثتە گچن “عوان” کلیمەسی “عنایة” کؤکۆندن “عانیە”نین چۇغولودور. “عانیە”؛ “بیر شەیی اؤنمسەین، اۇنونلا مشغول اۇلان” آنلامئندادئر.
گیریشتە ذیکرەتتیگیمیز شو آیتە گؤرە اینسانلارئ أن چۇق أتکیلەین وارلئق قادئندئر:
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ… ﴿۱۴﴾ (سورة آل عمران)
قادئنلار، چۇجوقلار، یئغئنلا آلتئن وە گۆمۆش، جینس آتلار، أنعام وە تۇپراق اۆرۆنلری اینسانا، ایچی گیدەجک قادار سۆسلۆ گؤستریلمیشتیر… (آلی عیمران سورەسی؛ 14)
بو یۆزدن قادئنئن چۇق ایی قۇرونماسئ گرکیر. آللاە، مۆسلۆمان-کافیر، حۆر وە أسیر آیرئمئ یاپمادان، ناموسونو قۇرویان هر قادئنا ” مُحصَنَة = موحصانا” دەمیشتیر. موحصانا؛ “ح-ص-ن” کؤکۆندن تۆرەمیشتیر. “حئصن”؛ قالعە آنلامئندادئر. (حاشر؛ 2) دۇلایئسئیلا “موحصانا”؛ “قالعە ایچینە آلئنمئش گیبی ایی قۇرونان قادئن” اۇلور. قادئن، هر شەیدن اؤنجە کندینی قۇرومالئدئر. أسیر قادئنلارئن أولندیریلمەسی ایلە ایلگیلی آیتلردن بیریندە “موحصانا” شؤیلە تانئملانمئشتئر:
“صاحیح أولیلیک دئشئندا بیر أرککلە یاشامایان وە بیر أرککلە گیزلی آچئق بیرلیکتە بولونمایان قادئن.” (نیسا؛ 25)
