مۆسلۆمان أن کارلئ تیجارتی سادەجە آللاە ایلە یاپار:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ ﴿۱۰﴾ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿۱۱﴾ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿۱۲﴾ (سورة الصف)
أی ایمان أدنلر! سیزی آجئ بیر عاذابتان قورتاراجاق تیجارتی سیزە گؤسترەییم می؟ آللاها وە رسولۆنە اینانئر، ماللارئنئزلا وە جانلارئنئزلا آللاە یۇلوندا جیهاد أدرسینیز. أگر بیلیرسنیز، بو سیزین ایچین داحا حایئرلئدئر. ایشتە بو تاقدیردە اۇ، سیزین گۆناەلارئنئزئ باغئشلار، سیزی زمینیندن ائرماقلار آقان جننتلرە، عادن جننتلریندەکی گۆزل مسکنلرە قۇیار. ایشتە أن بۆیۆک قورتولوش بودور. (صاف سورەسی؛ 12-10)
إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿۱۱۱﴾ التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ ﴿۱۱۲﴾ (سورة التوبة)
آللاە مۆمینلردن؛ ماللارئنئ وە جانلارئنئ، کندیسینە (وریلەجک) جننت قارشئلئغئندا ساتئن آلمئشتئر. چۆنکی اۇنلار آللاە یۇلوندا ساواشئرلار؛ اؤلدۆرۆرلر، اؤلۆرلر. (بو) تەوراتتا، اینجیلدە وە قورئاندا آللاە اۆزەرینە حاق بیر واعادتیر. آللاەتان داحا چۇق سؤزۆنۆ یرینە گتیرن کیم واردئر! اۇ حالدە اۇنونلا یاپمئش اۇلدوغونوز بو آلئش وریشینیزدن دۇلایئ سەوینین. ایشتە بو، (گرچکتن) بۆیۆک قازانچتئر. (بو آلئش وریشی یاپانلار،) تؤوبە أدنلر، عیبادت أدنلر، حامد أدنلر، اۇروچ توتانلار، رۆکوع أدنلر، سجدە أدنلر، اییلیگی أمرەدیپ کؤتۆلۆکتن آلئقۇیانلار وە آللاهئن سئنئرلارئنئ قۇرویانلاردئر. اۇ مۆمینلری مۆژدەلە! (تەوبە سورەسی؛ 112-111)
فاناتیزم وە دینجیلیک
فاناتیزم؛ لاتینجە کؤکۆ عیبادتحانە آنلامئنا گلن “فانوم”دور. “فاناتیکوس”؛ آشئرئ بیر توتوجولوقلا باغلانما حالینی ایفادە أدر وە “فاناتیزم” توتوجو بیر شکیلدە بیر ایلکەیە کؤرۆ کؤرۆنە تاعاصصوبلا باغلانما حالیدیر. فاناتیک، بیر فیکرە سئقئ سئقئیا باغلانئرکن کندیسینین ایشتیراک أتمەدیگی فیکیر وە قاناعاتلارئ حۇش گؤرمەیەرک اۇنلارئ شیددت یۇلویلا یۇق أتمک آرزوسویلا دۇلودور. تانئمدا ایلک گؤزۆمۆزە باتان نۇقطا فاناتیزم کلیمەسینین کؤکن اۇلاراق “دین /دینجیلیک” ایلە ایرتیباطئدئر. بورادان آنلئیۇروز کی، اینسان فاناتیگی اۇلدوغو کیشی یا دا گؤرۆشلری، عیبادت یاپیۇرموش گیبی ساوونابیلیر وە بلکی دە گۆن گلیر ایلاهلاشتئراجاق بۇیوتا تاشئر.
فاناتیزمین قورئانداکی قاورامسال قارشئلئغئ “غولوو” وە “ایعتیدا”دئر. “حاددی آشماق، ایعتیدال چیزگیسینین اؤتەسینە گچمک” آنلامئنا گلن “غولوو” کلیمەسی، تریم اۇلاراق؛ “قورئان وە سۆننتین بلیرلەدیگی گنل ایسلام آنلایئشئنئن سئنئرلارئنئ آشماق” آنلامئنا گلیر. “ایعتیدا” ایسە؛ “هر آلاندا سئنئرئ آشماق” آنلامئ تاشئر. بیزە گؤرە بیربیرینی تاماملایان بو ایکی قاورامدان “غولوو” اینانچ باغلامئندا آشئرئلئغئ ایفادە أدرکن، “ایعتیدا” ایسە داحا چۇق دینی یاشارکن اۇرتایا چئقان آشئرئلئغئ ایفادە أدر. (باقارا؛ 65، 178، 194)، (مائیدە؛ 64، 77، 94، 107) وە (نیسا؛ 171)
دیندە غولوو وە ایعتیدایا ساپلانماق گۆنۆمۆز تاعبیرییلە “دینجی فاناتیزم”دیر. اینسانئن ایناندئغئ دینە عاقلئیلا دگیل دە توتقویلا باغلانماسئ، نەیە ایناندئغئنئ، نیچین ایناندئغئنئ سۇرغولاماماسئ دیندارلئق دگیل، دینجیلیکتیر. دینجیلیک، أنگیزیسیۇن، حاچلئ سفرلری، گۆنۆمۆزدە سۆرمکتە اۇلان صیۇنیست واحشت وە أمەوی ظولمۆ گیبی پک چۇق ظولمۆن وە ظالیمین چئقئش قایناغئدئر. حاتتا شونو سؤیلەمکتە هیچبیر ساقئنجا گؤرمۆیۇروز:
“یر یۆزۆندە آقان قانئن، ساواشلارئن، سؤمۆرۆ وە تالانئن آصلی عونصورو دینجیلیک حاستالئغئدئر. اینسانلئق ایچین دینجی فاناتیزمدن داحا بۆیۆک بیر شەی قایناغئ دۆشۆنۆلەمز. هیچبیر ساواش جیننتی دۆشۆنۆلەمز کی، تمللرینی دینجیلیکتن آلمامئش اۇلسون.”
فاناتیزم اؤیلەسینە واحشی وە قۇرقونچ بیر دویغودور کی، بو جیننتە یاقالانان کیشی اینسانلارئ اؤلدۆرمکتن ذەوق آلئر، وامپیرلرین بیلە آقئتامایاجاغئ قادار قان آقئتئر. آللاە آدئنا سۇیغون، تالان، ایشکنجە وە سؤمۆرۆ آلئر بائنئ گیدر. بو اؤیلەسینە سسسیز بیر ضاربەدیر کی اویوشان حالق، دورومو فارق أدەمز. آلداتئلدئغئنئ بیلمەدیگی ایچین قارشئ دا قۇیاماز.
دینجیلیک باتاقلئغئنا ساپلانان کیشیلرین حانگی دینە ایناندئغئ اؤنملی دگیلدیر، فاناتیک دویغولارلا اینانچ مۆدافاعاسئ یاپان کیشی یا دا قوروملار قاچئنئلماز اۇلاراق شیددتە وە حوضورسوزلوغا نیدن اۇلاجاقلاردئر. نیتەکیم تانرئ قابول أتتیگی “عیسا آدئنا” حاچلئ سفرلری دۆزنلەییپ أنگیزیسیۇن ماحکمەلری قوران حئریستیانلار بونا أن چارپئجئ اؤرنکتیر. یۆزبینلرجە اینسان بو دینجی جللادلارئن أللریندە ایشکنجەلر آلتئندا جان وردیلر. رؤنسانس وە رفۇرم حارەکتلریندە، کیلیسە ایلە وریلن مۆجادلەیی تاریح کیتابلارئندان حپیمیز اۇقوموشوزدور. عاینئ دوروم ایسلام یا دا دیگر دینلرە ایناندئغئنئ سؤیلەین دینجیلر ایچین دە گچرلیدیر. اینسانلئق نە چکتییسە دینجی هوەسلرینە قوربان اۇلان بو ظالیملرین ألیندن چکمیشتیر.
آنجاق ایسلام آحلاقئنئن وە اینسان اۇلمانئن قازاندئردئغئ دۆرۆستلۆکلە شونلارئ دا ایفادە أدەلیم؛ هر ناسئل کی ایسلام آدئنا یاپئلان واحشتتن، قورئان وە موحاممد (ع) سۇروملو دگیلسە، حاچلئ سفرلری وە أنگیزیسیۇن ظولمۆندن دە عیسا (ع)، مریەم (ع)، اینجیل یا دا حاواریلر سۇروملو توتولاماز. عیسا وە حاواریلری، دینجی فاناتیزمە چاغئرمامئشلار آما ترسینە بو ظولمۆن ماغدورو اۇلموشلاردئر. حئریستیانلارئن ایچیندن چئقا باعضئ فاناتیک ساپقئنلاردان حارەکتلە بۆتۆن حئریستیانلئغئ سۇروملو توتماق حئریستیانلارا ایفتیرا وە ظولۆم اۇلور.
دیندن دگیل، دینجی فاناتیزمدن آللاها سئغئنالئم
تۆم زامانلارئن تک دینی ایسلامدئر. اۇندان اؤنجە بیر دین اۇلمادئغئ ایچین؛ “ایسلام سۇن دیندیر” دەمک ایصابتلی دگیلدیر. آللاە واحیینی اینسان فئطراتئنا وە دۇغال یاشاما اویغون اۇلاراق ایندیرمیشتیر. اینسان، آللاەتان گلدیگی شکلییلە دینی یاشادئغئ تاقدیردە حوضورلو بیر حایاتا صاحیب اۇلور. کیشینین دۇغایئ وە کندیسینی ایلک یاراتئلدئغئ گۆنکۆ گیبی ماددی ماعنەوی کیرلردن قۇروماسئنا “تاقوا”، تاقوالئ کیشییە ایسە “موتتاقی” دەنیر. آللاهئن دینیندن وە بو دینی دۇغرو بیر شکیلدە یاشایاندان قۇرقمایا گرک یۇقتور. بیزیم تنقیدلریمیز، دینە وە موتتاقییە دگیل، بو قاوراملارئ ایستیثمار أدنلرەدیر.
موتتاقی اۇلماق، آللاە ایلە قول آراسئندا اؤزل بیر دورومدور. ایسلام؛ آللاهئن قولا شاە دامارئندان داحا یاقئن یاقئن اۇلدوغونو ساووندوغوندان، اینسانلارئ آللاها یاقلاشتئرئجئ دین آدامئ صئنئفئنئ شیرک سایئپ رددەدر. ایسلامدا، دین آداملئغئ دییە بیر قوروم اۇلمادئغئندان، دینی ألبیسە /گییم قوشام دا یۇقتور.
