بنزەر ساپتئرما تفسیرلردە دە یاپئلمئش، نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندەکی (آللاها) ایچتن بۇیون أگن قادئنلار آنلامئنا گلن “قانتات” کلیمەسینە؛ “سۆرکلی قۇجاسئنا ایچتن وە صامیمییتلە بۇیون أگن قادئن” آنلامئ وریلمیشتیر وە قادئنئ کؤلە یاپان آنلایئش بو آیتلە دستکلنمیشتیر. بو داحا بۆیۆک بیر ساپمادئر. چۆنکی “قانتات” کلیمەسی قورئاندا آللاها ایچتن بۇیون أگن أرککلر آنلامئنداکی “قانتین” ایلە بیرلیکتە دە گچر.
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ… ﴿۳۵﴾ (سورة الأحزاب)
مۆسلۆمان أرککلر وە مۆسلۆمان قادئنلار، مۆمین أرککلر وە مۆمین قادئنلار، (آللاها) ایچتن بۇیون أگرلر… (آحزاب سورەسی؛ 35)
بو آیتتە “قانتات” کلیمەسینە ایتتیفاقلا؛ “آللاها ایچتن بۇیون أگن قادئنلار” آنلامئ ورن تفسیرلرین؛ نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندەکی “قانتات” کلیمەسینە؛ “قۇجاسئنا ایچتن وە صامیمییتلە بۇیون أگن قادئنلار” آنلامئ ورمەسی قابول أدیلەمز. چۆنکی آدم وە حاووا ایلە ایلگیلی شو آیت؛ “قانتات” کلیمەسینە اۇ آنلامئن وریلمەسینی ایمکانسئز قئلار:
قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى ﴿۱۲۳﴾ (سورة طە)
(آللاە، آدم ایلە حاووایا) دەدی کی: “ایکینیز بیرلیکتە اۇ باغچەدن اینین. هر بیرینیز دیگرینە دۆشماندئر! طارافئمدان بیر رهبر (کیتاب) گلیر دە کیم رهبریمە اویارسا نە یانلئش یۇلا گیرر نە دە موتسوز اۇلور.” (طاها سورەسی؛ 123)
دیمک کی آدم ایلە حاووا بیربیرینە دگیل، آللاها بۇیون أگمک زۇروندایمئشلار.
رسولوللاها نیسبت أدیلن باعضئ ریوایتلرین حئریستیان دین آداملارئ وە یونان فیلۇسوفلارئنئن سؤزلرییلە بنزەرلیک عارض أتتیگی گؤرۆلمکتەدیر.
بو ریوایتلرین باعضئلارئ شؤیلەدیر:
“قادئنلارئ بۇش اۇدالاردا (سالۇنلاردا، کؤشکلردە) اۇتورتمایئنئز. اۇنلارا یازئ یازمایئ اؤگرتمەیینیز. قادئنلارا یۆن أگیرمەیی وە نور سورەسینی اؤگرتینیز.”
حئریستیانلئغئ شکیللندیرن پاولۇس’ون سؤزۆ شؤیلەدیر: “قادئنا نە قۇجاسئنئ اؤگرتمەیە نە دە اۇنون اۆزەریندە هرحانگی بیر حاققا ایذین ورمەدیم. سسسیز قالماسئنئ أمرەتتیم..”
آللاهئن رسولۆ موحاممد (ع) أگیتیم وە اؤگرتیم قۇنوسوندا قادئن أرکک آیرئمئ یاپمامئشتئر. أرککلر قادار قادئنلارئ دا عیلیم اؤگرنمکلە مۆکللف توتموش وە آراسئندا فارق اۇلمادئغئنئ بیر حادیثتە شؤیلە حابر ورمیشتیر: “عیلیم اؤگرنمک، أرکک قادئن هر مۆسلۆمانا فارضدئر.”
پاولوسون گؤرۆشلرینی، رسولوللاهئن حادیثی اۇلاراق ریوایت أدیلمەسی؛ سادەجە قادئنئ دگلی، اۇنون ألیندە بۆیۆین چۇجوقلارئن دا نسیللر بۇیو جاهیل قالماسئنا سبب اۇلموشتور.
پرۇف. دۇک. حوریە مانتئ’نئن؛ “اۇلومسوز قادئن آلغئسئنئن ایزلری” ماقالەسیندە دەدیگی گیبی، عائیلەیی آیاقتا توتاراق أولاد یتیشتیرن وە تۇپلومون گلەجگینی دۇغوران قادئنلار، أن بیلگیلی وە کۆلتۆرلۆ بیرەیلر اۇلماسئ گرکیرکن، حالقئن أن جاهیل بئراقئلان کسیمی اۇلموشلاردئر.
بوگۆن مۆسلۆمان دۆنیانئن، گلیشن اۆلکەلرین گریسیندە قالماسئنئن نیدنلرینین باشئندا گلن بو جهالتتیر. بیلگیدن یۇقسون اۇلان تۇپلوملارئن، بونو ألدە أدن میللتلرە بۇیون أگمەسی بیر سبب-سۇنوچ ایلیشکیسیدیر.
پاولوسون شیرک دۇلو سؤزلری بیلە رسولوللاهئن حادیثی دییە ریوایت أدیلمیشتیر.
رسولوللاە شؤیلە بویورموشتور:
“بیر اینسانئن باشقا بیر اینسانا سجدە أتمەسی دۇغرو دگیلدیر. أگر بیر کیمسەنین باشقاسئنا سجدە أتمەسی اویغون گؤرۆلسەیدی، قۇجاسئنئن حانئمئ اۆزەریندەکی حاققئنئن اؤنمی سببییلە قادئنئن أشینە سجدە أتمەسینی أمرەدردیم.”
رسولوللاها ایسناد أدیلن بو سؤزلرلە وریلن سارغئت ایلە حئریستیانلئغئن قوروجو شاحصییتلریندن پاولوس’ون شو سؤزلری عاینئ آنلامئ ایچرمکتەدیر.
“أی قادئنلار؛ راببە باغئنلئ اۇلدوغونوز گیبی قۇجانئزا باغئنلئ اۇلون. چۆنکی مسیح بدنین قورتارئجئسئ اۇلاراق کیلیسەنین باشئ اۇلدوغو گیبی، أرکک دە قادئنئن باشئدئر.”
بو سؤزلر، قادئنلارئن قۇجاسئنا آللاها اۇرتاق قۇشاجاق سەویەدە باغئنلئ اۇلماسئ گرکتیگینی ایفادە أتمکتەدیر.
هر شەیە اؤلچۆ قۇیان آللاە تعالا (باقارا؛ 284) اینسانلارئن بیربیرینە قارشئ دویاجاغئ سەوگینین دە اؤلچۆسۆنۆ قۇیاراق بو اؤلچۆنۆن سئنئرلارئنئن آشئلماسئ ایچین اویارئلاردا بولونماقتادئر. بو قۇنوداکی بیر آیت شؤیلەدیر:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ ﴿۱۶۵﴾ (سورة البقرة)
کیمی اینسانلار، آللاە ایلە آراسئنا، اۇنا بنزەر نیتەلیکلر یۆکلەدیگی کیمسەلری قۇیار. اۇنلارئ آللاهئ سەور گیبی سەورلر. اینانئپ گۆوننلر ایسە آللاها چۇق گۆچلۆ بیر سەوگییلە باغلئدئرلار. بو یانلئشئ یاپانلار، بۆتۆن گۆجۆن آللاها عائید اۇلدوغونو وە آللاهئن جزاسئنئن (ایشلەدیگی سوچلا) باغلانتئلئ اۇلدوغونو، اۇ عاذابئ گؤردۆگۆندە آنلایاجاغئنا کشکە شیمدی آنلاسئنلار. (باقارا سورەسی؛ 165)
سادەجە آللاها سجدە أتمکلە أمرۇلونان اینسانلارئن بیر باشقاسئنا، رسولوللاها ایفتیرا أدیلەرک اویدورولان سؤزدە ایفادە أدیلدیگی اۆزەرە قادئنلارئن قۇجاسئنا سجدە أتمەسی، پاولۇس’ون دەدیگی گیبی قادئنلارئن راببینە باغئنلئ اۇلدوغو گیبی قۇجاسئنا باغئنلئ اۇلماسئ آللاها اۇرتاق قۇشماقتئر. بونو حئریستیانلئغئ کندی گؤرۆشلرییلە شکیللندیرن پاولوس’ون سؤیلەمەسی بیر یانا بو شیرک دۇلو سؤزلرین رسولوللاها نیسبت أدیلمەسی آصلا قابول أدیلەمز.
کیلیسە بابالارئنئن قادئنا قارشئ نفرتی وە حۇر گؤرن باقئش آچئلارئنئ گؤسترن سؤزلرینە بنزەین یینە رسولوللاها نیسبتلە اویدورولان بیر ریوایت شؤیلەدیر:
“قادئنلارئ ضارار ورمەیەجک میقداردا آچ وە آشئرئ گیتمەیەجک قادار قئیافتسیز بئراقئنئز.” چۆنکی اۇنلار اییجە دۇیوپ گۆزلجە گیینیرلرسە، دئشارئ چئقماقتان باشقا بیر شەی دۆشۆنمزلر. آما أگر بیرآز آچ وە چئپلاق قالئرلارسا، اۇنلار ایچین أودە اۇتورماقتان داحا حایئرلئ بیر شەی یۇقتور.
رسولوللاها نیسبت أدیلن بو سؤزلر، کیلیسە بابالارئندان عازیز آگۇستین’یندیر؛ “قادئن بیر پیسلیگە گیدن یۇلو بولور، هر پیسلیگین سئنئرئ دا اۇدور… هەی قادئن! سن کی شەیطانئن قاپئسئنئن، سنین یۆزۆندن تانرئنئن اۇغلونون اؤلمەسی گرکتی، سن بیر زامان پاساقلئ یئرتئق ألبیسەلر -اوتانچ ایچیندە- گزملیسین.”
اۇیسا رسولوللاە کندیسینە قادئنلارئن حاقلارئ سۇرولدوغوندا؛ “یەدیکلرینیزدن اۇنلارا دا یەدیرینیز، گییدیکلرینیزدن اۇنلارا دا گییدیرین. اۇنلارئ دؤومەیینیز وە کؤتۆلەمەیینیز!” دەمیشتیر.
مۆسلۆمانلارا، قادئنلارا وە سۇروملولوقلارئ آلتئنداکی کؤلە وە جاریەلرە بیلە یەدیردیگیندن یەدیریپ گییدیکلرینیزدن گییدیرمەسینی أمرەدن رسولوللاهئن قادئنلارئن آچ وە قئیافتسیز بئراقمایئ تاوصیە أتمەسی مۆمکۆن دگیلدیر.
