اۇن آلتئنجئ بؤلۆم
کۆچۆک قئز چۇجوقلارئنئن أولندیریلمەسی
نیسا سورەسینین 6-نجئ آیتیندە أولیلیک؛ رۆشد یاعنی اۇلغونلوغا اولاشمئش اۇلما شارطئنا باغلانمئشتئر.
بو قۇنوداکی آیت شؤیلەدیر:
وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ… ﴿۶﴾ (سورة النساء)
یتیملری أولنمە چاغئنا گیرنە قادار دنەیین. رشید اۇلدوغونو (اۇلغونلاشتئغئنئ) آنلارسانئز، ماللارئنئ کندیسینە ورین!.. (نیسا سورەسی؛ 6)
بو آیت، أرگنلیک (بۆلوغ) چاغئنا گلمەمیش وە رشید اۇلمامئش کیشیلرین أولندیریلەمەیەجگینین آچئق دلیلیدیر. چۆنکی أرکک، أولنەجگی قادئنا مهیر ورمک زۇروندادئر. بونون ایچین مالئ اۆزەریندە تاصارروف یتکیسینی ألدە أتمیش اۇلماسئ گرکیر. بو دا آنجاق بۆلوغا أریپ رشید اۇلماسئ ایلە مۆمکۆن اۇلور. مهری قادئنئن کندیسی آلاجاغئ ایچین اۇنون دا بۆلوغا أرمیش وە رشید حالە گلمیش اۇلماسئ ایجاب أدر. أولنەجک قادئن وە أرکگین، زینادان اوزاق دورموش اۇلماسئ دا شارطتئر. (نیسا؛ 4،24،25) وە (مائیدە؛ 5)
آیتتە؛ أولنمە چاغئ (إذا بلغوا النکاح) “رۆشد چاغئ” یاعنی رشید اۇلما شارطئنا باغلانمئشتئر.
“رۆشد چاغئ” حاققئندا تۆرک دیل قورومونون آچئقلاماسئ شؤیلەدیر: “رۆشد چاغئ؛ قانونلارا گؤرە أرگین سایئلاجاق یاشا گلمیش اۇلماق، هرحانگی بیر قۇنودا یترلی سەویەیە گلدیگینی گؤسترمکتەدیر. یاعنی یاسال اۇلاراق سۇروملولوقلارئنئ تاشئماق وە سۇنوچلارئنا قاتلانماق شارطئیلا کندی کندینە قارار ورمە وە اویغولاما أرکینە صاحیب اۇلماقتئر.”
آیتین حۆکمۆنە گؤرە یتیم چۇجوقلارا ماللارئنئن وریلمەسی ایچین اؤن شارط؛ اۇنلارئ رۆشدە یاعنی اۇلغونلوغا أریشمەسیدیر. یاعنی رشید اۇلماسئ شارطئیلا چۇجوغون مالئ وریلەبیلەجکتیر.
نیسا سورەسینین 4-نجۆ آیتیندە أرککلرە حیطابن شؤیلە بویرولموشتور:
وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً… ﴿۴﴾ (سورة النساء)
قادئنلارا مهیرلرینی جؤمرچە آرماغان اۇلاراق ورین!.. (نیسا سورەسی؛ 4)
آیتتە قادئنلارا وریلمەسی أمرەدیلن آرماغان ایچین “صاداقا” کلیمەسی قوللانئلمئشتئر. صاداقا؛ “صادئق اۇلماق، سؤزۆندە صادئق قالما” دیمکتیر. آللاە تعالا أولنەجک أرکگە؛ “قارئنئ سەویۇرسان اۇنا مالئندان ور، بونو ایثباتلا!” دەمکتەدیر.
آنجاق بوگۆن قادئنئن بو حاققئ داحا چۇق “بۇشانما دوروموندا” وریلەجک بیر حاق اۇلاراق گؤرۆلمکتەدیر. بۇشانما دوروموندا ایسە هیچبیر شکیلدە بو مهرین اؤدنیپ اؤدنمەمەسی حوصوصو گۆندمە بیلە آلئنمادئغئندان آللاهئن بو أمری اویغولانماماقتادئر. بو قۇنو چۇغونلوقلا سادەجە نیکاح آنئندا وریلن بیر سؤز اۇلماقتان اؤتەیە بیر آنلام ایفادە أتمەمکتەدیر.
مهری ورەجک اۇلان أرکگین أولنەجگی قئزا مهیر ورەبیلمەسی ایچین “رشید” اۇلماسئ گرکیر. چۆنکی رشید اۇلمایان چۇجوق کندیسینە میراث قالان مالئ آلامایاجاغئنا گؤرە، رشید اۇلمادان أولندیگیندە دە بو مهری ورەمەیەجکتیر.
عاینئ شکیلدە مهری آلاجاق قئزئن دا رشید اۇلماسئ گرکیر کی اۇ مهری تاعیین أتسین وە اۇنو تاصارروف أتمەسی مۆمکۆن اۇلسون.
آیتتە راببیمیز شؤیلە بویورماقتادئر:
… فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا ﴿۴﴾ (سورة النساء)
… اۇندان بیر شەیی سیزە، کندیلیگیندن وریرلرسە اۇنو دا آغئز تادئیلا وە عافییتلە یەیین! (نیسا سورەسی؛ 4)
أولنەجک قئزئن مهیر اۇلاراق آلماسئ گرکنین بیر قئسمئنئ کندیلیگیندن أشینە ورەبیلمەسی ایچین “رشید” اۇلماسئ گرکیر. رشید اۇلمامئش بیر چۇجوق ایچین بؤیلە بیر شەی ذاتن سؤز قۇنوسو بیلە اۇلماز.
أولیلیک ایچین ایکی طارافئن بولونماسئ گرکیر. یاعنی بیر قادئن بیر أرکک. بونلارئن أولیلیک سؤزلشمەسینی یاپابیلمەسی ایچین أولنمە أهلییتینە صاحیب اۇلماسئ گرکیر. کیشینین دینی-حوقوقی حۆکۆملرە موحاطاب اۇلمایا ألوریشلیلیگی آنلامئندا بیر فئقئە تریمی اۇلان “أهلییت”، کیشینین قادئنلاردان فایدالانمایا، بو حاقلارئ قوللانمایا وە بۇرچلانمایا ألوریشلیلیگی دیمکتیر. بو أولیلیگە اویغولاندئغئندا، قادئن وە أرکگین أولنمە أهلییتینە صاحیب اۇلماسئ گرکیر. یاعنی ایشلرینی دۆزگۆن یۆرۆتن، مالئنئ قۇروما قۇنوسوندا دیققاتلئ اۇلان، گرکسیز حارجامالاردان وە ایسرافتان ساقئنان اۇلغونلوغا أریشمیش اۇلماسئ گرکیر.
دۇک. فاتیح اۇروم، ایستانبول اۆنیورسیتەسی ایلاهیات فاکۆلتەسی درگیسیندە یایئنلانان ماقالەسیندە قۇنو حاققئندا اؤزتلە شؤیلە دەمکتەدیر:
أرکن دؤنملردن گۆنۆمۆزە دک باشتا فئقئە کیتابلارئ اۇلماق اۆزەرە قۇنویلا دۇغرودان یا دا دۇلایلئ اۇلاراق نەرەدەیسە تۆم أثرلردە، کۆچۆکلرین أولندیریلەبیلەجگینە حۆکمەدیلمیشتیر.
1- بو أثرلردە قۇنویو دلیللندیرمە باغلامئندا اؤزللیکلە طالاق سورەسینین 4-نجۆ وە نیسا سورەسینین 6-نجئ آیتلریندە؛ حض. عایشە’نین کۆچۆک یاشتا أولندیریلدیگینە دائیر ریوایتلرە، ایجماع دلیلینە، فئقهی قئیاس متۇدونا وە ماصلاحات پرەنسیبینە عاطئف یاپئلمئشتئر.
2- قۇنو؛ فۆروعئ وە اوصولی فئقئەتا قورئان، سۆننت وە قئیاسئن ناسئل آلغئلانئپ اویغولاندئغئ آچئسئندان تئۇریک؛ وارئلان سۇنوجون حوقوقی، سۇسیال وە پیسکۇلۇژیک أتکیلری آچئسئندان دا پراتیک اؤنمە صاحیبتیر.”
- قۇنونون فۆروعئ فئقئە أثرلریندە ألە آلئنئشئ
بۇشانمایا دا قۇنو اۇلابیلەجگی آنلامئنا گلمکتەدیر. فوروعئ فئقئە أثرلریندە اؤزللیکلە نیکاح وە طالاق بؤلۆملری وە بو بؤلۆملرین ایلگیلی مسئەلەلریندە کۆچۆکلرین ولیلری طارافئندان أولندیریلەبیلەجگینە حۆکمەدیلمکتەدیر. بو أثرلرە گؤرە أولیلیک عاقدینی یاپانلارئن عاقیل بالیغ اۇلماسئ شارط ایسە دە أولیلیک عاقدینین یاپئلابیلمەسی وە صئححاتئ ایچین أولنن کیشیلرین عاقئل بالیغ اۇلماسئ شارط دگیلدیر. کۆچۆکلرین یرینە بو یوموشو ولیلر یاپماقتادئر. مذهبلر آراسئندا بیر تاقئم فارقلئلئقلار اۇلسا دا گنلدە بابا، دەدە، واصی، حاکیم یا دا عاصابەلردن بیرینین ولایت سببییلە کۆچۆکلری أولندیرەبیلەجگی قابول أدیلمکتەدیر. حانەفیلرە شاید ولایت ایجباری ایسە، یاعنی کۆچۆکلر بابا وەیا دەدەلری طارافئندان أولندیریلمیشسە، بو دورومدا طارافلارئن بۆلوغدان سۇنرا موحاییرلیک حاقلارئ (بۆلوغ موحاییرلیگی) دا بولونماماقتادئر. یینە بو کیتابلارئن طالاق بؤلۆملرینین عیددت قۇنولارئ ایچریسیندە کۆچۆکلرین عیددتینین اۆچ آی اۇلدوغو حۆکمە باغلانماقتادئر. بو، أولندیریلن کۆچۆکلرین بۇشامایا دا قۇنو اۇلابیلەجگی آنلامئنا گلمکتەدیر.
باعضئ فاقیەلر طالاق سورەسینین؛ “قادئنلارئنئز عادتتن کسیلمیش اۇلانلارلا، عادت گؤرمەینلر حوصوصوندا ترددۆد أدرسنیز، اۇنلارئن بکلەمە سۆرەسی اۆچ آیدئر” مئالیندەکی آیتیندە، کۆچۆکلرین عیددتینین دۆزنلندیگی گؤرۆشۆندەدیر.
بو گؤرۆشتە اۇلانلارا گؤرە آیتتە گچن “لم یحضن” ایفادەسی ایلە؛ “هنۆز حایئض گؤرمەمیش اۇلانلار” یاعنی چۇجوقلار قاصدەدیلمکتە، آیت کۆچۆکلرین عیددتینی دۆزنلەمکتە، شرعان عیددتین سببی نیکاح اۇلدوغو ایچین دە کۆچۆکلر أولندیریلەبیلمکتەدیر.
کۆچۆکلرین أولندیریلمەسییلە ایلگیلی اۇلاراق رسولوللاهئن حض. عایشە ایلە هنۆز کۆچۆک بیر قئز ایکن نیکاحلاندئغئ دا دلیل اۇلاراق گؤستریلمکتەدیر. بیذذات حض. عایشە’نین ریوایت أتتیگی سؤز قۇنوسو اۇلای، حادیث قایناقلارئندا چشیتلی طاریقلرلە وە بیر تاقئم متین فارقلئلئقلارئیلا گچمکتەدیر. ریوایتلردە حض. حاتیجە’نین هیجرتتن اۆچ یئل اؤنجە وفات أتتیگی، رسولوللاهئن ایکی یئلا یاقئن بکار حایاتئ یاشادئقتان سۇنرا حض. عایشە ایلە أولندیگی، بو آرادا عایشە’نین آلتئ یاشئندا اۇلدوغو، دۇقوز یاشئندا ایسە اۇنونلا زیفافا گیردیگی وە رسولوللاهئن وفات أتتیگیندە حض. عایشە’نین اۇن سکیز یاشئندا اۇلدوغو ایددیعا أدیلمکتەدیر.
- قۇنونون فئقئە اوصولۆ أثرلریندە ألە آلئنئشئ
فئقئە اوصولۆ أثرلریندە أولندیریلمەسی مسئەلەسی اؤزللیکلە أهلییت، ولایت وە قئیاس قۇنولارئ ایچریسیندە گچمکتەدیر. بو باغلامدا نیسا سورەسینین “یتیملری، أولنمە چاغئنا گلنە قادار دنەیین؛ اۇنلاردا اۇلغونلاشما گؤرۆرسنیز ماللارئنئ کندیسینە ورین! بۆیۆیەجکلر دە گری آلاجاقلار دییە اۇنلارئ ایسراف أدەرک تز ألدن یەمەیین! زنگین اۇلان، عیففتلی اۇلمایا چالئشسئن وە یۇقسول اۇلان، اویغون بیر شکیلدە یەسین. ماللارئنئ کندیسینە وردیگینیز زامان، یانئندا شاهید بولوندورون. حساب سۇرماق ایچین آللاە یتر.” مئالیندەکی 6-نجئ آیتینە عاطئفتا بولونولماقتادئر. آیتتە، ولیلرین کۆچۆکلرین ماللارئ اۆزەریندەکی ولایت حاققئندان حارەکتلە شاحئصلارئ اۆزەریندە دە ولایت حاقلارئ اۇلدوغو سۇنوجونا اولاشئلماقتادئر.
