اؤدنەمەین بۇرچلار اینسانلارئ، آلاجاقلئلارئن قولو وە کؤلەسی یاپار. آللاەتان باشقاسئنا قول اۇلمایئ أن بۆیۆک سوچ سایان ایسلامئن، کرەدی سیستمینی قابول أتمەسی دۆشۆنۆلەمز.
بیریکتیریلن پارایا تاصارروف دەنیر. کرەدی سیستمی، تاصارروفلارئ فائیضلی بۇرچ اۇلاراق تۇپلایئپ اۆچۆنجۆ شاحئصلارا فائیضلی بۇرچ ورمە سیستمیدیر. چاغداش أکۇنۇمیلر بونو، سرمایە اۇلوشتورمانئن تمل یۇلو اۇلاراق گؤرۆرلر. بوگۆن بو ایشی بانکالار یۆرۆتۆر.
داحا سۇنرا 110 لیرە آلماق اۆزەرە 100 لیرە ورمک، یاعنی فائیضلی بۇرچ ورمک أکۇنۇمیک فاعالییت دگیلدیر. أکۇنۇمیک فاعالییت، ایش قورماقلا باشلایئپ اۆرتیلن مال وە حیذمتین ساتئلماسئنا قادار دوام أدن سایئسئز أمکتیر. بو فاعالییتین، بۇرچلانما سۆرەسی ایچیندە سۇنوچلانماسئ دا کارلا سۇنوچلانماسئ دا گارانتی أدیلەمز. بو سببلە فائیض یۆکۆ، أکۇنۇمیک فاعالییتین باشارئسئنئ جیددی آنلامدا أنگللەر.
اۇرتاقلئق سیستمی، تاصارروفلارئ اۇرتاقلئق یۇلویلا تۇپلایئپ ایحتیاج دویولان سرمایەیی اۇلوشتورما سیستمیدیر. هیچبیر اۇرتاغا کار گارانتیسی وریلەمز. سرمایەیی قوللانما سۆرەسی، یاپئلاجاق فاعالییتین سۆرەسینە باغلئدئر. اۇرتاقلار، اۇلوشاجاق کارئ دا ضارارئ دا پایلاشاجاغئ ایچین، حپسی باشارئیا اۇداقلانئر.
آ- کرەدی سیستمی
کرەدی سیستمی، فائیضلی بۇرجا دایالئ سیستمدیر. پارا نە یەنیر نە ایچیلیر نە دە گییلیر؛ آما کیمین ألینە گچرسە اۇنون ایحتیاجئنئ قارشئلامانئن واسئطاسئ اۇلور. بو دا پارایئ، دامارداکی قان گیبی یاپار. هیچبیر حۆجرە قانئ تۆکتەمز آما ایحتیاج دویدوغو هر شەیی اۇنا گتیرن وە اۇلوشان آتئقلارئ آلئپ گؤتۆرن قاندئر. قان اۇلمادان هیچبیر حۆجرە حایاتتا قالاماز. قانئ اۆرتن کمیک ایلیگی، یؤنتن دە قالبتیر. قالبین تمل یوموشو، قان دۇلاشئمئنئ ایی یؤنتمکتیر.
کرەدی سیستمیندە پارایئ اۆرتن دە یؤنتن دە بانکالاردئر. هر اۆلکەدە یۆرۆرلۆکتە اۇلان یاسالارا گؤرە پارایئ دەولتین دئشئندا کیمسە اۆرتەمز. مثەلا تۆرکیەدە ساحتە پارا اۆرتن 5237 سایئلئ تەجەکا’نئن 197-نجی ماددەسینە گؤرە ایکی یئلدان اۇن ایکی یئلا قادار حاپیس وە اۇن بین گۆنە قادار عادلی پارا جزاسئ ایلە جزالاندئرئلئر. آما کرەدی سیستمی، پارانئن دایانئلماز جاذیبەسینی قوللاناراق دۆزنی بۇزمایئ باشارمئش وە پارانئن اۆرتیمینی دە یؤنتیمینی تکلینە آلمئشتئر. آرتئق هیچبیر اۆلکە، یاسالارئنئ اۇنلارا اویغولایاماماقتادئر.
بانکالار، مرکز بانکالارئنئن اۆرتتیگی پارادان کاسالارئنا گیرن بللی میقدارئ، پک چۇق فارقلئ کیشییە سانال سیستملر اۆزەریندن بۇرچ اۇلاراق ورمکتە، بؤیلەجە کرەدی سیستمی سایەسیندە پارالارئنئن میقدارئنئ قاتلاماقتا وە اینانئلماز بۇیوتلارا چئقارماقتادئر. بو یۆزدن مال-پارا دنگەسینی بۇزماقتا وە أنفلاسیۇنا سبب اۇلماقتادئرلار. 2021 یئلئ أیلۆل آیئ ایستاتیستیکلرینە گؤرە تەجە مرکز بانکاسئنئن دۇلاشئما چئقاردئغئ تۇپلام پارا 227 میلیار بونون بانکالارئن کاساسئندا اۇلان قئسمئ ایسە 16 میلیار لیرە ایدی. آما بانکالارئن، کرەدی سیستمی سایەسیندە اۆرتەرک قوللاندئردئغئ کرەدی تۇپلامئ 3 تریلیۇن 905 میلیارا چئقمئشتئ. تۆرکیەنین 2022 یئلئ ایچین تکلیف أدیلن بۆدچەسی 1 تریلیۇن 751 میلیار لیرە ایدی.
دەولتین هیچبیر سۇروملولوغونو اۆستلنمەین، آما بۆدچەنین ایکی قاتئندان فاضلا پارایا حۆکمەدن بانکالار وارکن اۆلکەدە کۇنترۇلۆن کیمین ألیندە اۇلدوغونو دۆشۆنمک گرکیر.
کرەدی سیستمینین تاریحی
ریوایتە گؤرە اینگیلترە کرالئ 1-نجی چارلز، 1640 تاریحیندە لۇندرا قالعەسیندەکی ضاربحانەدە بولونان وە تاجیرلرە عائید اۇلان قئیمتلی ماعدنلرە وە تاشلارا زۇرلا أل قۇیونجا بانکرلر، اؤزل کاسالار یاپتئراراق تاجیرلرین وە سۇیلو کیشیلرین کندیسینە أمانت بئراقتئغئ آلتئن وە گۆمۆشۆ کندی وارلئقلارئیلا بیرلیکتە ساقلامایا باشلامئشلاردئ. أمانت کۆلچە وەیا سیککە بئراقانلاردان باعضئسئنا، حامیلینە یازئلئ ماقبوض ورمیشلر، باعضئسئنا دا حساب آچمئشلار وە یازئلئ تاعلیمات وردیگی تاقدیردە بو حسابتان اۇنون آدئنا اؤدەمە یاپمایئ قابول أتمیشلردی. حساب صاحیبینین تاعلیماتئ بیر چک یوموشو گؤریۇردو. حامیلینە یازئلئ بو چکلر وە ماقبوضلار پیاسادا پارا گیبی قوللانئلمایا باشلاندئ. حاتتا بیر قئسئم ایش آداملارئ بو چک وە ماقبوضلارا داحا چۇق گۆونیۇر وە اۇنلارئ ناقیدلرە ترجیح أدیۇرلاردئ. چۆنکی آلتئن وە گۆمۆشۆن آغئرلئق وە عایارئ چۇق اؤنملیدیر. بانکرلر بو قۇنولاردا اوزمان اۇلدوغوندان، اۇنلاردا بولونان پارانئن آغئرلئق وە عایارئنا گۆونیلیردی.
بانکرلر آلتئن وە گۆمۆشلرین فاضلا طالب أدیلمەدیگینی، چک وە ماقبوضلارئن ترجیح أدیلدیگینی فئرصات بیلمیشلر وە أللریندەکی آلتئن وە گۆمۆشلرین، ناقید طالبینی قارشئلایاجاق قادار اۇلماسئنا دیققات أدەرک کرەدی ایستەینلرە، حامیلینە یازئلئ ماقبوض ورمەیە وەیا چک یازابیلەجگی بیرر جاری حساب آچمایا باشلامئشلاردئ. بؤیلەجە وردیگی کرەدی، أللریندەکی آلتئن وە گۆمۆش ایستۇغونون بیرقاچ قاتئنا چئقمئش، پیاسایئ بو چک وە ماقبوضلار سارمئشتئ.
کاسالارئنا گیرن هر آلتئنئن، کندیسینە بیرقاچ قات کرەدی آچما ایمکانئ ساغلاماسئ، بانکرلری ینی مەودوعات آرامایا سەوق أتمیشتی. نۇرمالدە أمانت بئراقئلان آلتئنلاردان دۇلایئ قۇروما اۆجرتی آلماسئ گرکتیرن مەودوعات صاحیبلرینە %6 فائیض اؤدەمەیە باشلامئشلار وە داحا فاضلا مەودوعات گلمەسینی ساغلامایا چالئشمئشلاردئ. مەودوعاتا اؤدەدیگی فائیضلە کرەدیدن آلدئغئ فائیضین بیربیرینە یاقئن دەنەجک قادار آز اۇلماسئنا راغمن بونلارئن زنگینلیکلرینین ناسئل آرتتئغئنئ بیرچۇق کیمسە آنلایامامئشتئ.
بانکرلرین سئررئنئ کشفەدن اینگیلیزلر 1694’تە مرکز بانکاسئنئ قوردو وە حازینەلریندەکی آلتئنا قارشئلئق اۇلدوغونو سؤیلەییپ چۇق میقداردا ایسترلین باساراق دۆنیادا أکۇنۇمینین لیدری اۇلدولار. حازینەلریندە یترلی میقداردا آلتئنئن اۇلمادئغئ آنجاق 250 سنە سۇنرا آنلاشئلدئ وە ایسترلینین سالطاناتئ سارسئلدئ. اۇنون یرینی 1944’تە آمەریکان دۇلارئ آلدئ. دۇلارئ آلتئنلا دگیشتیرنلر یۆزۆندن، حازینەلریندەکی آلتئنئن آزالدئغئنئ گؤرن باشقان نیکسۇن، 1971’دە دۇلارئن آلتئنا چەوریلەبیلیرلیگینە سۇن وردی. آرتئق هیچبیر کاغئد، پارانئن گرچک دگری، حوردا دگریندن فاضلا دگیلدیر.
