أگر نبیمیزین یوقارئداکی سؤزۆندە گچن “عانیە”، بو “عانیە” ایسە؛ حادیثین آنلامئ شؤیلە اۇلور:
“قادئنلارئنئز یانئنئزدا، سیزی أسیر أدن کیشیلردیر.”
بؤیلە بیر آنلام قادئنئ أسیر یاپماز، أرکگی قادئنئن أسیری یاپار.
“عونۆو (عنو)”؛ “بۇیون أگمە (حوضوع)” آنلامئنا دا گلدیگی ایچین “عانیە”یە؛ “بۇیون أگن قادئن” دا دەنەبیلیر. بو دورومدا قۇجاسئنئن ماعروفا یاعنی قورئان اؤلچۆلرینە اویغون ایستکلرینە بۇیون أگن آنلامئندا اۇلور. آللاە تعالا بیر آیتتە قۇجالارا شو أمری ورمیشتیر:
… وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ… ﴿۱۹﴾ (سورة النساء)
… قادئنلارئنئزلا ماعروفا (قورئان اؤلچۆلرینە) اویغون اۇلاراق گچینین!.. (نیسا سورەسی؛ 19)
أسیر، أفندیسینە بۇیون أگدیگیندن “عانیە”یە أسیر آنلامئ وریلەبیلیر. آما أشلرین، أولیلیک ایچیندە بیربیرینین مشروع ایستکلرینە بۇیون أگمەسی، هیچبیر زامان أسیرلیک اۇلاراق نیتەلنەمز. ماعال أسف سؤزلۆکلردە بۆیۆک بیر چارپئتما یاپئلمئش، یوقارئداکی حادیث دلیل گؤستریلەرک کلیمەیە “أسیر قادئن” آنلامئ وریلمیشتیر.
بنزەر ساپتئرما، تفسیرلردە دە یاپئلمئش؛ نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندەکی: “(آللاها) ایچتن بۇیون أگن قادئنلار” آنلامئنا گلن “قانتات” کلیمەسینە؛ “سۆرکلی قۇجاسئنا ایچتن صامیمییتلە بۇیون أگن قادئن” آنلامئ وریلمیش وە قادئنئ “کؤلە” یاپان آنلایئش، بو آیتلە دستکلنمیشتیر. بو، داحا بۆیۆک بیر ساپتئرمادئر. چۆنکی “قانتات” کلیمەسی قورئاندا؛ “آللاها ایچتن بۇیون أگن أرککلر” آنلامئنداکی “قانتین” ایلە بیرلیکتە دە گچر:
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ…﴿۳۵﴾ (سورة الأحزاب)
مۆسلۆمان أرککلر وە مۆسلۆمان قادئنلار، مۆمین أرککلر وە مۆمین قادئنلار، (آللاها) ایچتن بۇیون أگن أرککلر وە قادئنلار… (آحزاب سورەسی؛ 35)
بو آیتتەکی “قانتات” کلیمەسینە؛ “(آللاها) ایچتن بۇیون أگن قادئنلار” آنلامئ ورن تفسیرلرین، نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندەکی “قانتات” کلیمەسینە؛ “قۇجاسئنا ایچتن وە صامیمییتلە بۇیون أگن قادئنلار” دییە آنلام وریلمەسی قابول أدیلەمز. چۆنکی آدم وە حاووا ایلە ایلگیلی شو آیت “قانتات” کلیمەسینە، اۇ آنلامئن وریلمەسینە ایمکانسئز قئلار:
قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى ﴿۱۲۳﴾ (سورة طە)
(آللاە، آدم ایلە أشینە) دەدی کی: “ایکینیز دە اۇ باغچەدن اینین! بیرینیز دیگرینە دۆشمانلئق أدەجکتیر! طارافئمدان بیر رهبر (کیتاب) گلیر دە، کیم رهبریمە اویارسا نە یانلئش یۇلا گیریپ ساپار نە دە موتسوز اۇلور.” (طاها سورەسی؛ 123)
دیمک کی آدم ایلە حاووا، بیربیرینە دگیل، آللاها بۇیون أگمک زۇروندایمئشلار.
شو آیت بو قورالئن، أشلر آراسئندا ناسئل اویغولانماسئ گرکتیگینی گؤسترمکتەدیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿۱۴﴾ (سورة التغابن)
أی اینانئپ گۆوننلر! أشلرینیزدن وە چۇجوقلارئنئزدان دۆشمانلئق أدنلر اۇلور؛ اۇنلارا قارشئ دیققاتلئ اۇلون! آنجاق قوصورلارئنئ گؤرمز، ینی بیر صایفا آچار وە یاپتئقلارئ یانلئشلارئ باغئشلارسانئز بیلین کی آللاە دا سیزی باغئشلاماقتا وە ایکرامدا بولونماقتادئر. (تغابون سورەسی؛ 14)
آیتتە حیطاب، مۆمینلرە یاپئلمئشتئر. بورادا جینسییت آیرئمئ سؤز قۇنوسو دگیلدیر. دیمک کی آللاە، قارئ قۇجادان هر بیرینین حۇش گؤرۆلۆ وە عاففەدیجی اۇلماسئنئ ایستەمکتەدیر. بونو یاپان أشینە دگیل، آللاها بۇیون أگمیش اۇلور.
أن اۆزۆجۆ اۇلانئ ایسە، أزبرجی أگیتیملە یتیشتیریلن مۆسلۆمانلارئن بو تاحریفلری فارق أدەمەمەلریدیر. نبیمیز أگر؛ “قادئنلارئنئز یانئنئزداکی أسیرلردیر،” دەمیشسە؛ “اۇنلار اۆزەریندە باشقا بیر شەیە صاحیب دگیلسینیز” دەمەسینین نە آنلامئ قالئر! بؤیلە توتارسئز بیر سؤزۆ، آللاهئن ألچیسی سؤیلەیەبیلیر می!
پ- قادئنئن عاقلئنئن وە دینینین أکسیک سایئلماسئ
رسولوللاهئن (ع) بیر قوربان وەیا راماضان بایرامئندا نامازگاها چئقتئغئ، قادئنلار طارافئنا گچەرک اۇنلارا شؤیلە سسلندیگی ریوایت أدیلمیشتیر:
“أی قادئنلار تۇپلولوغو! صاداقا ورین؛ چۆنکی بانا، جهننم حالقئنئن چۇغونلوغونو سیزین اۇلوشتوردوغونوز گؤستریلدی.”
“نیدن یا رسولوللاە؟” دەدیلر.
دەدی کی: “چۇق لاعنت اۇقورسونوز وە حایاتئ پایلاشتئغئنئز کیشیلرە نانکؤرلۆک أدرسینیز. عاقلئ وە دینی أکسیکلر ایچیندە کندینە حاکیم بیر أرکگین گؤنلۆنۆ سیزین قادار چلن بیر دیشی وارلئق گؤرمەدیم.”
“دینیمیزین وە عاقلئمئزئن نۇقصان اۇلماسئ نیدندیر یا رسولوللاە؟” دییە سۇردوغوندا:
“قادئنئن شاهیدلیگی أرکگین شاهیدلیگینین یارئسئ قادار دگیل می؟” دەدی.
“أوت!” دەدیلر.
“ایشتە بو، عاقلئنئن نۇقصانلئغئدئر،” دەدی.
“عادتلی ایکن ناماز قئلماز وە اۇروچ توتماز، دگیل می؟”
“أوت!” دەدیلر.
“ایشتە بو دا اۇنلارئن دینینین نۇقصانلئغئدئر،” دەدی.
حادیث سند یؤنۆندن صاحیح سایئلئر، آنجاق ماعنا یؤنۆندن صاحیح اۇلما ایحتیمالی یۇقتور. بونون سببلرینی، قورئان ائشئغئندا گؤرمەیە چالئشالئم:
1- نبیمیز قادئنلارا؛ “عاقلئ وە دینی أکسیکلر” دییە حیطاب أتمیش اۇلاماز. چۆنکی اۇنون مۆسلۆمانلارا قارشئ طاوئرلارئنئ آنلاتان شو آیت بو ایددیعایئ قابولە أنگلدیر:
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ ﴿۱۵۹﴾ (سورة آل عمران)
اۇنلارا نازیک داورانمان، آللاهئن سانا اۇلان ایکرامئ سببییلەدیر. قابا وە قاتئ یۆرکلی اۇلسایدئن، یانئندان داغئلئپ گیدرلردی. اۇنلارئن قوصورونا باقما، کندیسینین باغئشلانماسئنئ دیلە! هر قۇنودا گؤرۆشلرینی آل! بیر دە قارار وردین می، یالنئز آللاها دایان. آللاە کندینە دایانانلارئ سەور. (آلی عیمران سورەسی؛ 159)
