ب- قادئنئن کؤلە سایئلماسئ
نبیمیزین شؤیلە دەدیگی ریوایت أدیلمیشتیر:
“قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین؛ اۇنلار یانئنئزدا عانیەدیرلر (سیزدن باشقاسئیلا ایلگیلنمزلر). اۇنلار اۆزەریندە بوندان باشقا بیر شەیە صاحیب دگیلسینیز.”
گلەنکتە بو حادیثە، آشاغئداکی یانلئش آنلام وریلەرک “قادئن”؛ أشینین “أسیری” سایئلمئشتئر:
“قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین؛ اۇنلار یانئنئزدا أسیرلردیر. اۇنلار اۆزەریندە بوندان باشقا بیر شەیە صاحیب دگیلسینیز.”
شیمدی قۇنویو، قورئانسئز مۆسلۆمانلئغئن بیر اؤرنگی اۇلاراق گؤرمەیە چالئشالئم:
حادیثتە گچن “عوان” کلیمەسی “عنایة” کؤکۆندن “عانیە”نین چۇغولودور. “عانیە”؛ “بیر شەیی اؤنمسەین، اۇنونلا مشغول اۇلان” آنلامئندادئر.
گیریشتە ذیکرەتتیگیمیز شو آیتە گؤرە اینسانلارئ أن چۇق أتکیلەین وارلئق قادئندئر:
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ… ﴿۱۴﴾ (سورة آل عمران)
قادئنلار، چۇجوقلار، یئغئنلا آلتئن وە گۆمۆش، جینس آتلار، أنعام وە تۇپراق اۆرۆنلری اینسانا، ایچی گیدەجک قادار سۆسلۆ گؤستریلمیشتیر… (آلی عیمران سورەسی؛ 14)
بو یۆزدن قادئنئن چۇق ایی قۇرونماسئ گرکیر. آللاە، مۆسلۆمان-کافیر، حۆر وە أسیر آیرئمئ یاپمادان، ناموسونو قۇرویان هر قادئنا ” مُحصَنَة = موحصانا” دەمیشتیر. موحصانا؛ “ح-ص-ن” کؤکۆندن تۆرەمیشتیر. “حئصن”؛ قالعە آنلامئندادئر. (حاشر؛ 2) دۇلایئسئیلا “موحصانا”؛ “قالعە ایچینە آلئنمئش گیبی ایی قۇرونان قادئن” اۇلور. قادئن، هر شەیدن اؤنجە کندینی قۇرومالئدئر. أسیر قادئنلارئن أولندیریلمەسی ایلە ایلگیلی آیتلردن بیریندە “موحصانا” شؤیلە تانئملانمئشتئر:
“صاحیح أولیلیک دئشئندا بیر أرککلە یاشامایان وە بیر أرککلە گیزلی آچئق بیرلیکتە بولونمایان قادئن.” (نیسا؛ 25)
قورئاندا، أولی قادئنا دا “موحصانا” دەنیر. (نیسا؛ 24) چۆنکی أولندیکتن سۇنرا دا أشی دئشئندا هیچبیر أرککلە ایلیشکیدە بولونماز وە گیزلی آچئق بیر آرادا اۇلماز. بؤیلە قادئنلارا آللاە، صالیحا /ایی قادئن دەر وە اۇنلارئ شو شکیلدە تانئملار:
… فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
… صالیحالار /ایی قادئنلار، آللاها ایچتن بۇیون أگن وە آللاهئن قۇروماسئنا قارشئلئق کیمسە گؤرمزکن دە کندیسینی اؤزنلە قۇرویانلاردئر… (نیسا سورەسی؛ 34)
ایشتە بونلار، “عانیە” یاعنی “أشلریندن باشقاسئیلا ایلگیلنمەین قادئنلاردئر”. اۇنون ایچین نبیمیز، بونلارئن قۇجاسئنا شونلارئ سؤیلەمیشتیر:
“قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین؛ اۇنلار یانئنئزدا عانیەدیرلر (سیزدن باشقاسئیلا ایلگیلنمزلر). اۇنلار اۆزەریندە بوندان باشقا بیر شەیە صاحیب دگیلسینیز.”
أرکگین یوموشو، أشینی قۇروماق وە ایحتیاجلارئنئ قارشئلاماقتئر. بونو دا شو آیت آچئقلار:
الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
أرککلر، قادئنلارئ قۇرویوپ قۇللارلار. بو، آللاهئن هر بیرینە دیگریندن فاضلاسئنئ ورمەسی وە أرککلرین ماللارئندان (أشلری ایچین) حارجاماسئ سببییلەدیر… (نیسا سورەسی؛ 34)
أرکگین بیردن فاضلا أشی اۇلابیلیر آما قادئنئن اۇلاماز. قادئن ایستەرسە أشیندن آیرئلئپ ینی بیر أشلە أولنەبیلیر. آنجاق آیرئلما گرچکلشینجەیە قادار باشقاسئیلا ایلگیلنەمز.
قادئنئ، أشینین أسیری گؤرمک ایستەینلر، قورئانئ دەورە دئشئ بئراقماقلا قالمامئشتئر، نبیمیزدن یاپئلان ریوایتتە گچن “عانیە” کلیمەسینین آنلامئ اۆزەریندە دە اۇینامئشلاردئر. “عانیە”؛ یوقارئدا بلیرتتیگیمیز گیبی، بیر شەیە گرکن اؤزنی گؤسترمە آنلامئنداکی “عنایة =عینایە” کؤکۆندن ایسمی فاعیل یاعنی أیلمی یاپانئ گؤسترن کلیمەدیر.
“عانیە (عانیة)”؛ “بیر شەیی زۇرلا ألە گچیرمە” آنلامئنداکی “ع-ن-و” کؤکۆندن دە اۇلابیلیر. ایسمی فاعیل، أیلمی یاپانئ گؤستردیگی ایچین بو کؤکتن تۆرەین “عانیە”نین آنلامئ؛ “بیرینی أسیر آلان قادئن” اۇلور. نبیمیزدن ریوایت أدیلن بیر باشقا حادیثتە دە بو کؤکتن تۆرەین “عانیە” کلیمەسی قوللانئلمئشتئر. ریوایت شؤیلەدیر:
“بن واریثی اۇلمایانئن واریثیییم، عانیەسینی (اۇنو أسیر أدن شەیی) چؤزر، مالئنا میراثچئ اۇلوروم.”
کیشینین عانیەسی یاعنی اۇنو أسیر أدن شەی، اؤدەیەمەدیگی بۇرچتور. نبیمیز، دەولت باشقانئ صئفاتئیلا میراثچئسئ اۇلمایانئن میراثئنئ آلئر وە اۇنو، حایاتتا ایکن أسیر أتمیش اۇلان بۇرجونو، اۇنون میراثئندان اؤدەر. بو ایشلم، میراث پایلاشئمئ ایلە ایلگیلی شو آیتین أمریدیر:
… مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ… ﴿۱۱﴾ (سورة النساء)
… (میراث پایلاشئمئ، اؤلنین) یاپتئغئ واصییتین یرینە گتیریلمەسیندن وەیا بۇرجونون اؤدنمەسیندن سۇنرادئر… (نیسا سورەسی؛ 11)
أگر نبیمیزین یوقارئداکی سؤزۆندە گچن “عانیە”، بو “عانیە” ایسە؛ حادیثین آنلامئ شؤیلە اۇلور:
“قادئنلارئنئز یانئنئزدا، سیزی أسیر أدن کیشیلردیر.”
بؤیلە بیر آنلام قادئنئ أسیر یاپماز، أرکگی قادئنئن أسیری یاپار.
“عونۆو (عنو)”؛ “بۇیون أگمە (حوضوع)” آنلامئنا دا گلدیگی ایچین “عانیە”یە؛ “بۇیون أگن قادئن” دا دەنەبیلیر. بو دورومدا قۇجاسئنئن ماعروفا یاعنی قورئان اؤلچۆلرینە اویغون ایستکلرینە بۇیون أگن آنلامئندا اۇلور. آللاە تعالا بیر آیتتە قۇجالارا شو أمری ورمیشتیر:
… وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ… ﴿۱۹﴾ (سورة النساء)
… قادئنلارئنئزلا ماعروفا (قورئان اؤلچۆلرینە) اویغون اۇلاراق گچینین!.. (نیسا سورەسی؛ 19)
أسیر، أفندیسینە بۇیون أگدیگیندن “عانیە”یە أسیر آنلامئ وریلەبیلیر. آما أشلرین، أولیلیک ایچیندە بیربیرینین مشروع ایستکلرینە بۇیون أگمەسی، هیچبیر زامان أسیرلیک اۇلاراق نیتەلنەمز. ماعال أسف سؤزلۆکلردە بۆیۆک بیر چارپئتما یاپئلمئش، یوقارئداکی حادیث دلیل گؤستریلەرک کلیمەیە “أسیر قادئن” آنلامئ وریلمیشتیر.
