آللاە یۇلوندا اینفاقئن چارپان أتکیسی اۇلور. فاقیر، آلدئغئ زکات وەیا صاداقایئ تۆکتیر. پارا اۇلاراق وریلمیشسە حارجار. مثەلا باققالا اۇلان بۇرجونو وریر. باققال اۇنو تۇپتانجئیا، تۇپتانجئ ایشچیسینە وریر. ایشچی دە ایحتیاجلارئ ایچین حارجار. بؤیلەجە پیاسا ینی مۆشتریلرە قاووشور.
گلیر وە ثروت، تۇپلومون هر کسیمینە اولاشئر. پارا، یانئنا اوغرادئغئ هر کیشینین ایشینی گؤردۆگۆندن پیاسا جانلانئر. یاپئلان بیر لیرەلیک حارجاما، بیر سۆرە سۇنرا یدی یۆز لیرەلیک حاتتا داحا چۇق ایش گؤرمۆش اۇلور. بونا سبب اۇلانلار هم ثواب قازانئرلار، هم دە پیاسانئن جانلانماسئندان دۇلایئ قازانچ ساغلارلار.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿۲۶۱﴾ (سورة البقرة)
ماللارئنئ آللاە یۇلوندا حارجایانلارئن دورومو، یدی باشاق بیتیرن بیر دانەیە بنزەر. هر باشاقتا یۆز دانە واردئر. آللاە، حایرا حارجایانا قات قات وریر. ایمکانلارئ گنیش اۇلان وە هر شەیی بیلن آللاەتئر. (باقارا سورەسی؛ 261)
فائیض، ثروتین فاقیرلردن زنگینلرە آقماسئنا یۇل آچار. زکات ایسە ثروتین زنگینلردن فاقیرلرە آقماسئدئر. بو دا حالقئن آلئم گۆجۆنۆ آرتئرئر وە اۇنلارئ پیاسانئن ینی مۆشتریلری حالینە گتیریر.
فائیض دارلئغا یۇل آچارکن، اینفاق أدیلن مال؛ قات قات آرتئشا سبب اۇلور.
ورگی-زکات ایلیشکیسی
زکات، قورئاندا یر آلان تک ورگیدیر؛ تمل ایحتیاجلارئن قارشئلانماسئندان سۇنرا آرتان مالدان وریلیر. اۆرتیلن وەیا صاحیب اۇلونان مال جینسیندن آلئندئغئ ایچین اؤدەمەسی قۇلایدئر.
آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿۱۰۳﴾ (سورة التوبة)
ماللارئندان زکات (صاداقا) آل؛ بؤیلەجە اۇنلارئ آرئندئرمئش وە گلیشتیرمیش اۇلورسون. بیر دە اۇنلار ایچین دوعا أت؛ سنین دوعان اۇنلارئ راحاتلاتئر. هر شەیی دینلەین وە بیلن آللاەتئر. (تەوبە سورەسی؛ 103)
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ ﴿۱۴۱﴾ (سورة الأنعام)
چارداقلئ، چارداقسئز باغچەلری، ماحصوللری فارقلئ حورمالارئ وە أکینلری، بیربیرینە بنزەین وە بنزەمەین زەیتینلری وە نارلارئ وار أدن اۇدور. بونلار اۆرۆن ورینجە اۆرۆنلریندن یەیین. حاصاد گۆنۆندە دە اۇنون حاققئنئ (زکاتئنئ) ورین. (أنعام سورەسی؛ 141)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ ﴿۲۶۷﴾ (سورة البقرة)
أی مۆمینلر! قازاندئقلارئنئزئن اییلریندن وە یردن سیزین ایچین چئقاردئغئمئز شەیلردن حایرا حارجایئن! گؤزۆنۆزۆ قاپامادان آلمایاجاغئنئز کؤتۆ شەیلردن ورمەیە قالقمایئن! بیلین کی، آللاە زنگیندیر نە یاپارسا گۆزلینی یاپار. (باقارا سورەسی؛ 267)
إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ﴿۶۰﴾ (سورة التوبة)
صاداقالار (زکاتلار) سادەجە فاقیرلر، چارەسیزلر (ایشسیزلر)، زکات ایشیندە چالئشانلار وە قالبلری ائسئندئرئلانلار ایچیندیر. بیر دە أسیرلر، بۇرچلولار، آللاە یۇلوندا (قامو حیذمتیندە) وە یۇلجولار (اولاشئم) اوغروندا حارجانئر. بونلار آللاە طارافئندان فارض قئلئنمئشتئر. بیلن وە قارارلارئ دۇغرو اۇلان آللاەتئر. (تەوبە سورەسی؛ 60)
زکات، آلت گلیر گۆروەلارئنئ ورگی یۆکۆندن تامامن قورتارئر، فاقیرلر وە بۇرچلولار، قارشئلئقسئز اۇلاراق دستکلنیر، سیگۇرتایا وە أمکلی صاندئغئنا ایحتیاج قالماز. کیرادان، أنرژیدن وە تۆکتیم ماللارئندان دۇلایئ ورگی وریلمز وە مۆتشببیثین اؤنۆ آچئلئر. فائیضین سبب اۇلدوغو فیات آرتئشلارئ دا اۇلمایئنجا اۆرتیم مالییتلری جیددی آنلامدا دۆشر وە اولوسلار آراسئ پیاسادا چۇق ایی بیر رقابت شانسئ یاقالانئر.
کرەدی أکۇنۇمیک فاعالییت دگیلدیر
داحا سۇنرا 110 لیرە آلماق اۆزەرە 100 لیرە ورمک، یاعنی فائیضلی بۇرچ، أکۇنۇمیک فاعالییت دگیلدیر. أکۇنۇمیک فاعالییت، آلئنان بۇرجون قوللانئلماسئیلا باشلار. بو فاعالییتین بۇرچلانما سۆرەسی ایچیندە کارلا سۇنوچلانماسئ گارانتی أدیلەمەدیگی ایچین فائیض، أکۇنۇمیک فاعالییتین باشارئسئنئ أنگللـەیجی بیر یۆکتۆر.
أکۇنۇمی بۇرجا دایاندئرئلاماز، ایستەرسە بیر بؤلۆمۆ هیبە اۇلسون. چۆنکی بۇرجو اؤدەمە تاریحی ایلە أکۇنۇمیک فاعالییتین سۇنوچلانما تاریحی بیربیرینە دنک گلمز وە مۆتشببیث سئقئنتئیا گیرر. ورگی، سیگۇرتا، کیرا وە دیگر ماصرافلار وە رقابت دە دەورەیە گیرینجە ایشورنلر ماللارئنئ، دۆشۆک فیاتلا ألدن چئقارئپ هم ایشسیز هم بۇرچلو قۇنوما دۆشر وە چالئشتئردئغئ کیشیلرلە بیرلیکتە ایش آرامایا باشلارلار.
اینسانلارئ بو حالە گتیرن پارا بابالارئ، اۇنلارئن دردلرییلە ایلگیلنمەدیگی ایچین بۆتۆن یۆک دەولتە قالئر. دەولت دە بو آغئر یۆکۆ قالدئرامایئنجا ورگیلری آرتئرئر. یەدیگی، ایچتیگی وە قوللاندئغئ شەیلردن دۇلایئ ورگی ورمک زۇروندا قالان واطانداش ایسە هر گچن گۆن داحا بۆیۆک سئقئنتئلارا گیرر.
بۆیۆک بیر کسیم اۆرتیمدن چکیلینجە دئشارئدان مال وە حیذمت آلما ایحتیاجئ دۇغار. بونون ایچین یابانجئ پارا گرکیر. گرچک دگری صئفئر اۇلان کاغئدلاردان وەیا بانکا قایئدلارئندان عیبارت اۇلان بو حایالی پارا، بۇرچ آلئناراق اۆلکەنین گرچک دگرلری یابانجئلارا ایپۇتک أدیلیر. اۇنلارلا مال آلئنابیلیۇر اۇلماسئ، ایشین بو یؤنۆنۆ گؤرمەیی أنگللەر. یرلی بانکالارئن یاپتئغئنئ بو دفعا اولوسلار آراسئ کرەدی قورولوشلارئ یاپمایا باشلار وە اۆلکەنین تامامئنئ کندی کؤلەلری حالینە گتیریرلر.
آللاهئن ألچیسی شؤیلە دەمیشتیر:
“فلاکتە سۆرۆکلەین یدی شەیدن ساقئنئنئز.”
– أی آللاهئن ألچیسی نەلردیر اۇنلار؟
– آللاها اۇرتاق قۇشماق، سیحیر، حاقلئ سببلە اۇلماسئ بیر یانا آللاهئن دۇقونولماز قئلدئغئ بیر جانئ اؤلدۆرمک، فائیض یەمک، یتیم مالئ یەمک، دۆشمانا تۇپلو هۆجوم یاپئلاجاغئ سئرادا ساواشتان قاچماق وە کؤتۆ یۇللا ایلگیسی اۇلمایان ناموسلو مۆمین قادئنلارا زینا ایفتیراسئندا بولونماقتئر.” (بوحاری)
آللاهئن ألچیسی بیر دە شؤیلە دەمیشتیر:
“آللاە فائیضی ییەنە وە یەدیرنە لاعنت أتسین. (بوحاری)
سۇنوچ
سۇن ایکی عاصئردئر دیققاتلار، کرەدی سیستمی اۆزەریندە یۇغونلاشتئغئ ایچین حۆر پیاسا وە اۇرتاقلئق سیستمی اونوتولمایا یۆز توتموش، گلیر وە ثروت، هیچبیر دگر اۆرتمەین پارا بابالارئنئن ألینە گچمیشتیر. دنگەلر آنجاق حۆر پیاسا وە اۇرتاقلئق سیستمییلە دۆزلەبیلیر. هیچ واقیت قایبەتمەدن فائیضی قالدئرئپ کرەدی سیستمینی دەورە دئشئ بئراقماق گرکیر. بؤیلەجە اینسانلار جبلریندە ینیدن پارا گؤرمەیە، کندیسینی وە اۆلکەسینی ایپۇتکتن قورتاراراق حۆررییتین تادئنا وارمایا باشلایاجاقدئر.
پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر
