دۆنیا نیعمتلری پک گۆزل وە چکیجیدیر. اینسان دا سۇنسوز یاشاما آرزوسویلا دۇلودور؛ دۆنیانئن هیچبیر نیعمتی اۇنو تاطمین أتمز. اؤلۆم ایسە قاچئنئلماز بیر گرچکتیر وە هر شەی بیر گۆن بیتەجکتیر.
هرکس کندی گؤزلمییلە آللاهئن وارلئغئنئ وە بیرلیگینی کسین اۇلاراق آنلار. بو قۇنودا کیمسەیە ایحتیاجئ اۇلماز. آللاە تعالا دا دینینی شؤیلە تانئملامئشتئر:
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ﴿۳۰﴾ (سورة الروم)
یۆزۆنۆ دۇسدۇغرو بو دینە؛ آللاهئن فئطراتئنا (دۇغال دۆزنینە) چەویر. اۇ، اینسانلارئ اۇنا گؤرە یاراتمئشتئر. آللاهئن یاراتتئغئنئن یرینی توتاجاق بیر شەی یۇقتور. دۇغرو دین بودور، آما چۇغو اینسان بونو بیلمز. (روم سورەسی؛ 30)
آللاە بیزە شاە دامارئمئزدان یاقئندئر؛ آرایا قۇنان هر آراجئ، آللاە ایلە دۇغرودان ایلیشکییی کسر. فئطراتا ترس اۇلان بو داورانئش، کیشییی مۆشریک یاپار. فئطراتا اویانلار ایچین آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿۱۳﴾ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿۱۴﴾ (سورة الأحقاف)
“راببیمیز (صاحیبیمیز) آللاەتئر” دەییپ دۇغرو داورانانلار؛ نە بیر قۇرقو دویار، نە دە اۆزۆلۆرلر. ایشتە جننت حالقئ اۇنلاردئر، یاپتئغئ ایشلرە قارشئلئق اۇرادا اؤلۆمسۆزلشەجکلردیر. (آحقاف سورەسی؛ 13-14)
آللاها اینانئپ گۆوننلر، جننتی دۆنیایا ترجیح أدرلر. نیعمتلرلە دۇلو سۇنسوز جننت حایاتئ، بیر گۆن بیتەجک اۇلان بو حایاتتان ألبتتە داحا اییدیر؛ اۇنون ایچین هر شەی فدا أدیلەبیلیر. آما جننتە گیتمک ایچین ایمتیحانئ قازانماق گرکیر. اینسانئن آللاها اۇلان گۆونی وە صابرئ دنەنینجە دۆنیا چکیجی اۇلمایا باشلار. آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ ﴿۱۵۵﴾ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ ﴿۱۵۶﴾ أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ ﴿۱۵۷﴾ (سورة البقرة)
ماللاردان، جانلاردان وە اۆرۆنلردن أکسیلتەرک سیزی قۇرقو وە آچلئقلا یئپراتئجئ بیر ایمتیحاندان گچیرەجگیز؛ بوندان قاچئش اۇلماز. سن صابئرلئ داورانانلارا مۆژدە ور! اۇنلار، باشلارئنا بیر شەی گلینجە شؤیلە دەرلر: “بیز آللاها عائیدیز وە بیز اۇنون حوضورونا چئقاجاغئز.” ایشتە راببینین (صاحیبینین) هر تۆرلۆ دستگی وە ایکرامئ اۇنلارا اۇلور وە هدفلرینە اولاشانلار اۇنلاردئر. (باقارا سورەسی؛ 155-157)
ایمتیحاندان بونالانلار ایچین یاساق یۇللار، بیر چئقئش قاپئسئ گیبی گؤزۆکۆر وە بیرچۇق کیمسە گری آدئم آتار. فئطراتا ترس اۇلان بو آدئم، کیشییی راحاتسئز أدینجە ایمدادا اینسان وە جین شەیطانلارئ یتیشەرک “عیوەج” یاپارلار. “عیوەج”؛ “دۆشۆنەرک وە اوزاق گؤرۆشلە آنلاشئلابیلەجک شکیلدە چارپئتمادئر”. بونونلا “دین”؛ کیشینین آرزوسونا اویدورولور وە راحاتلاماسئ ساغلانئر. آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَوَيْلٌ لِلْكَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ﴿۲﴾ الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ ﴿۳﴾ (سورة إبراهیم)
کافیرلرین (کندینی دۇغرولارا قاپاتانلارا) چتین عاذابتان چکەجگی وار. اۇنلار، دۆنیا حایاتئنئ آحیرتتن چۇق سەون وە عیوەج یاپمایا (آنلاشئلاماز بیچیمدە چارپئتمایا) چالئشاراق آللاهئن یۇلوندان اوزاقلاشان /اوزاقلاشتئران کیمسەلردیر. اۇنلار درین بیر ساپقئنلئق ایچیندەدیرلر. (ایبراهیم سورەسی؛ 2-3)
آللاهئن ألچیلرینە قارشئ عیوەج
آللاهئن ألچیلری، آللاەتان باشقاسئنا قول اۇلماما وە دۇغال دۆزنی قۇروما قۇنوسوندا حالقئ اویارئر، موعجیزەلرلە دە ألچیلیگینی ایثباتا چالئشئرلار. بونلار حالقئ أتکیلەمەیە باشلایئنجا، دۆزنین دوامئندان یانا اۇلانلار “عیوەج” یاپارلار. ألچیلرین گؤستردیگی موعجیزەلرین آصلئندا بیرر سیحیر، سؤزلرینین دە آللاهئن سؤزۆ دگیل، حالقئ آتالارئنئن یۇلوندان اوزاقلاشتئرمایا یؤنەلیک کؤتۆ نییتلی غایرتلر اۇلدوغونو سؤیلەمەیە باشلارلار. آلئشئلاگلنی بئراقئپ چۇغونلوغا ترس دۆشمک زۇر اۇلدوغو ایچین بو “عیوەج” حالقئ أتکیلەر.
موسا (ع)
مئصئر کرالئ فیرعاوون، حالقئنا ظولمەدیۇر وە اینسانلارئ حاقسئز یرە اؤلدۆریۇردو. اۇنو اویارسئن دییە آللاە تعالا، موسا (ع) وە هارونو (ع) ألچی گؤندرمیشتی. ایلگیلی آیتلرین بیر قئسمئ شؤیلەدیر:
هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى ﴿۱۵﴾ إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى ﴿۱۶﴾ اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى ﴿۱۷﴾ فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى ﴿۱۸﴾ وَأَهْدِيَكَ إِلَى رَبِّكَ فَتَخْشَى ﴿۱۹﴾ فَأَرَاهُ الْآيَةَ الْكُبْرَى ﴿۲۰﴾ فَكَذَّبَ وَعَصَى ﴿۲۱﴾ ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعَى ﴿۲۲﴾ فَحَشَرَ فَنَادَى ﴿۲۳﴾ فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى ﴿۲۴﴾ فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَكَالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولَى ﴿۲۵﴾ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشَى ﴿۲۶﴾ (سورة النازعات)
سانا موسانئن حابری اولاشتئ، دگیل می؟ راببی اۇنا قوتسال طووا وادیسیندە شؤیلە سسلنمیشتی: “فیرعاوونا گیت؛ اۇ آزغئنلاشتئ. دە کی: ‘کندینی گلیشتیرمک حاققئندئر، دگیل می؟ سانا، راببینە گیدن یۇلو گؤسترمەم دە حاققئندئر. آرتئق کندینە چکیدۆزن وریرسین.” اۇنا أن بۆیۆک موعجیزەیی گؤستردی. آما فیرعاوون یالانلادئ وە عیصیان أتتی. سئرت چەویردی وە ایشە گیریشتی. هرکسی تۇپلادئ وە هایقئردئ: “سیزین أن یۆجە راببینیز (صاحیبینیز) بنیم،” دەدی. آللاە دا اۇنو، اۇ زامانکیلرین یانئ سئرا سۇنراکیلرە دە جایدئرئجئ بیر درس اۇلاجاق شکیلدە جزالاندئردئ. شۆبهەسیز بوندا (آللاەتان) چکیننلر ایچین تام بیر عیبرت واردئر. (نازیعات سورەسی؛ 15-26)
فیرعاوون وە چەورەسی، موسا (ع) وە هارونون (ع) آللاهئن ألچیسی اۇلدوغونو کسین اۇلاراق آنلادئ، آما کندیسینین دۆزنی بۇزولماسئن دییە اۇنلارا؛ “سیحیرباز” دیەرک عیوەج یاپتئلار. ایلگیلی آیتلر شؤیلەدیر:
فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ ﴿۱۳﴾ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ ﴿۱۴﴾ (سورة النمل)
بلگەلریمیز (موعجیزەلریمیز) تۆم گرچکلری آچئق گؤسترەجک شکیلدە اۇنلارا گلینجە: “بو آپآچئق بیر بۆیۆدۆر (سیحیردیر)!” دەدیلر. اۇنلارئن ایچیندە، موعجیزەلریمیز حاققئندا هیچبیر شۆبهە قالمادئغئ حالدە یانلئشا دالاراق وە اۆستۆنلۆک تاسلایاراق اۇنلارئ بیلە بیلە اینکار أتتیلر. گؤر باق، اۇ بۇزغونجولارئن سۇنو نە اۇلدو! (نمل سورەسی؛ 13-14)
قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى ﴿۵۷﴾ فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى ﴿۵۸﴾ قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى ﴿۵۹﴾ فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى ﴿۶۰﴾ قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى ﴿۶۱﴾ فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى ﴿۶۲﴾ قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى ﴿۶۳﴾ فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى ﴿۶۴﴾ قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى ﴿۶۵﴾ قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى ﴿۶۶﴾ فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى ﴿۶۷﴾ قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَى ﴿۶۸﴾ وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى ﴿۶۹﴾ (سورة طە)
فیرعاوون دەدی کی: “موسا، بۆیۆن ایلە بیزلری یوردوموزدان چئقارمایا مئ گلدین؟ بیز دە سنین بۆیۆن گیبی بیر بۆیۆ ایلە گلەجگیز. بیزیملە قارشئلاشمان ایچین آرامئزدا بیر گۆن بلیرلە؛ قارشئلاشما نە سنین نە دە بیزیم جایمایاجاغئمئز اویغون بیر یردە اۇلسون.” موسا دەدی کی: “قارشئلاشما بایرام گۆنۆ اۇلسون؛ اینسانلار قوشلوق واقتیندە تۇپلانسئن.” فیرعاوون دؤنۆپ گیتتی وە تۆم توزاقلارئنئ تۇپلایاراق گلدی. موسا اۇنلارا دەدی کی: “یازئق سیزە! آللاها قارشئ یالان اویدورمایئن! یۇقسا آللاە، عاذابئ ایلە سیزی رذیل أدر. یالان اویدوران قایبەدر.” گیزلیجە فئسئلداشاراق یاپاجاق ایشینی آرالارئندا تارتئشتئلار. دەدیلر کی: “بو ایکیسی (موسا وە هارون) ایکی بۆیۆجۆدۆر. سیزی بۆیۆسۆ ایلە یوردونوزدان چئقارماق وە اؤرنک دۆزنینیزی اۇرتادان قالدئرماق ایستییۇرلار. هایدئ، توزاقلارئنئزئ بیرلشتیرین وە تک صاف اۇلون. بوگۆن اۆستۆن گلن هدفینە اولاشاجاقتئر.” بۆیۆجۆلر دەدی کی: “موسا! سن می آتاجاقسئن، یۇقسا اؤنجە بیز می آتالئم؟” موسا: “یۇق! سیز آتئن!” دەدی. بیر دە نە گؤرسۆن؛ اۇنلارئن بۆیۆسۆندن دۇلایئ ایپلری وە دگنکلری اۇنا، قۇشیۇر گیبی گلدی. موسانئن ایچینە قۇرقو دۆشتۆ. اۇنا دەدیک کی: “قۇرقما! اۆستۆن گلەجک اۇلان سنسین. ساغ ألیندەکی دگنگی آت دا، اۇنلارئن اوستاجا یاپتئقلارئنئ یالایئپ یوتسون. اۇنلارئن یاپتئغئ، سادەجە بیر بۆیۆجۆ حیلەسیدیر. بۆیۆجۆ نە یاپارسا یاپسئن، اومدوغونا قاووشاماز!” (طاها سورەسی؛ 57-69)
