6- قادئن نە یاپارسا یاپسئن، عادت قانئنئن گلمەسینی أنگللەیەمز. اۇنونلا ایلگیلی تک یاساق، جینسل ایلیشکی یاساغئدئر. قۇجالارا شو أمیر وریلمیشتیر: “عادت گۆنلریندە اۇنلاردان اوزاق دورون؛ تمیزلنینجەیە قادار دا یاقلاشمایئن!” (باقارا؛ 222)
ناماز دەدیگیمیز عیبادتین قورئانداکی آدئ “الصلاة = صالات”تئر. کؤک آنلامئ، بیر شەیی بئراقماماق وە سۆرکلی آرقاسئندا اۇلماقتئر. “ناماز” هر مۆمینین آقساتمادان سۆرکلی یاپماسئ گرکن عیبادت اۇلدوغو ایچین بو آدئ آلمئشتئر. شو آیتلر، قادئن أرکک دەمەدن بو سۆرکلیلیگە وورغو یاپارلار:
وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ ﴿۹﴾ (سورة المؤمنون)
(اومدوقلارئنا قاووشاجاقلار) نامازلارئنئ اؤزنلە سۆرکلی قئلانلاردئر. (مۆمینون سورەسی؛ 9)
حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ﴿۲۳۸﴾ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ ﴿۲۳۹﴾ (سورة البقرة)
نامازلارئ وە أن اۇرتا نامازئ اؤزنلە سۆرکلی قئلئن وە دائیما آللاها ایچتن بۇیون أگنلردن اۇلون. أگر قۇرقارسانئز (نامازئ) یۆرۆیەرک یاحود بینک اۆستۆندە قئلئن. قۇرقو حالی گچینجە آللاهئ، بو قۇنودا بیلمەدیگینیزی سیزە اؤگرتتیگی گیبی ذیکرەدین. (آللاهئن آیتلرینی قافانئزا یرلشتیرمک ایچین ناماز قئلئن!) (باقارا سورەسی؛ 239-238)
دیمک کی قۇرقو حالیندە بیلە ناماز ترک أدیلەمز؛ یۆرۆیەرک وەیا بینک اۆستۆندە دە اۇلسا نامازئ قئلماق گرکیر.
یۇلجولوق حالیندە دؤرت رکعاتلئ نامازلار ایکی رکعاتا دۆشر. قارشئسئنا دۆشمان چئقارسا بیر رکعات دا قئلابیلیرلر آما آصلا ترک أدەمز وەیا سۇنرایا بئراقامازلار. (نیسا؛ 103-101)
نامازلا ایلگیلی آیتلرین هیچبیریندە قادئن أرکک آیرئمئ یۇقتور. باقارا سورەسینین 222-نجی آیتیندەکی: “تمیزلنینجەیە قادار اۇنلارا یاقلاشمایئن!” أمریندەکی؛ “… تمیزلنینجەیە قادار” سؤزۆ ایلە آبدست آیتیندە گچن؛ “آللاهئن ایستگی سیزی آرئندئرماق وە سیزە اۇلان نیعمتینی تاماملاماقتئر.” (مائیدە؛ 6) سؤزۆ آراسئنداکی بنزەرلیکتن دۇلایئ دا عادتلی قادئنئن ناماز قئلامایاجاغئنا حۆکمەدیلەمز. چۆنکی آبدستین بۇزولماسئیلا ایلگیلی تک حۆکۆم شودور: “سیزدن بیری راحاتلادئغئ یردن گلیرسە…” کیشی، کندینی راحات حیسسەتتیگی بیر یردە یللنیر، ایدرارئنئ وە بۆیۆک آبدستینی یاپار. راحیمدن گلن عادت قانئ، ایدرارئن چئقتئغئ یرە یاقئن آما فارقلئ بیر یردن چئقار وە ایدراردان فارقلئدئر. ایدرار کیشییی سئقئشتئرئر وە بۇشالتاجاغئ یرە گیتمەیە زۇرلار. عادت قانئنئن بؤیلە بیر اؤزللیگی یۇقتور.
آیرئجا آبدست ایلە ایلگیلی آیت وە حادیثلردە ایدرار، دئشقئ وە جۆنۆبلۆگە سبب اۇلان سئوئنئن وۆجودا وەیا ألبیسەیە بولاشماسئ، نامازا أنگل سایئلمامئشتئر. عادت قانئنئن وۆجودا وەیا ألبیسەیە بولاشماسئ دا نامازا أنگل سایئلاماز. آللاە کیمسەیی گۆجۆنۆن اۆستۆندە بیر شەیلە سۇروملو توتمادئغئ ایچین (باقارا؛ 286) عادت قانئ آبدستی بۇزمادئغئ گیبی ألبیسەیە بولاشماسئ دا نامازا أنگل اۇلماز.
حانەفیلر؛ “آقان هر قاندان دۇلایئ آبدست گرکیر” شکلیندە، سادەجە کندی فئقئە کیتابلارئندا یر آلان بیر حادیثە دایاناراق قانئن آبدستی بۇزدوغونو ایددیعا أدرلر آما بیر حانەفی فاقیهی اۇلان زەیلایی، بو حادیثین دلیل آلئنامایاجاق قادار ضایئف اۇلدوغونو ایثباتلار. بؤیلە بیر سؤزە دایانئلاراق عادت قانئنئن آبدستە أنگل اۇلاجاغئ دا سؤیلنەمز.
بو قادار آچئق آیتە راغمن آللاهئن ألچیسی، عادتلی قادئنئن ناماز قئلامایاجاغئنئ سؤیلەمیش اۇلاماز.
7- “قادئنئن شاهیدلیگی أرکگین شاهیدلیگینین یارئسئ قادار” ایسە بونو أمرەدن دە آللاە ایسە بوندان دۇلایئ قادئنئن “عاقلئنئن نۇقصانلئغئ” ایددیعا أدیلەبیلیر می! أگر بو أمیر، عاقلئنئن نۇقصانلئغئندان دۇلایئ ایسە سۇروملولوغو دا نۇقصان اۇلور وە یینە آشاغئلاناماز. چۆنکی:
لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا… ﴿۲۸۶﴾ (سورة البقرة)
آللاە هیچ کیمسەیە گۆجۆنۆن اۆستۆندە بیر سۇروملولوق یۆکلەمز… (باقارا سورەسی؛ 286)
قورئان آیتلرینە بیر بۆتۆنلۆک ایچیندە باقئنجا، شاهیدلیک قۇنوسونون مذهبلرین ایددیعا أتتیگی گیبی اۇلمادئغئ نت بیر شکیلدە اۇرتایا چئقار.
مذهبلر، ایکی قادئنئن شاهیدلیگینی بیر أرکگین شاهیدلیگینە دنک سایارلار. بو قۇنودا، واعدەلی بۇرچلارئن یازئیا گچیریلمەسی ایلە ایلگیلی شو آیتە دایانئرلار:
“أرککلرینیزدن ایکی کیشییی شاهید توتون. ایکی أرکک یۇقسا قابول أدەجگینیز شاهیدلردن بیر أرکک ایلە ایکی قادئن دا اۇلابیلیر؛ بیری یانئلئرسا، دیگری حاطئرلاتئر…” (باقارا؛ 282) آیتین دوامئندا؛ “بؤیلەسی، شاهیدلیک ایچین داحا ساغلامدئر.” ایفادەسی یر آلئر. “داحا ساغلام” سؤزۆ؛ ایکی ساغلامدان بیرینی ترجیح ایچین قوللانئلدئغئندان بو ایفادە، ایکی أرکک یۇقسا بیر أرکک ایلە ایکی قادئنئن شاهید توتولماسئ شارطئنئن ترجیح ایفادە أتتیگینی، زۇرونلو اۇلمادئغئنئ گؤستریر. واصییتە شاهیدلیک ایلە ایلگیلی شو آیتلر قۇنویا آچئقلئق گتیرمکتەدیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ ﴿۱۰۶﴾ فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ ﴿۱۰۷﴾ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاسْمَعُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ﴿۱۰۸﴾ (سورة المائدة)
أی اینانئپ گۆوننلر! ایچینیزدن بیرینە اؤلۆم حالی گلیر دە واصییتتە (بۇرچ ایعتیرافئندا) بولوناجاق اۇلورسا، سیزدن گۆونیلیر ایکی کیشی شاهیدلیک أتسین. اؤلۆم حالی یۇلجولوق یاپتئغئنئز سئرادا گلیرسە، سیزین دئشئنئزدان (مۆسلۆمان اۇلمایاندان) ایکی کیشی دە اۇلابیلیر. شاهیدلردن شۆبهەلنیرسنیز نامازدان سۇنرا آلئقۇیار، اۇنلارا شؤیلە یمین أتتیریرسینیز: “لهیندە شاهیدلیک أتتیگیمیز کیشی أن یاقئنئمئز بیلە اۇلسا، واللاهی بو ایشتن بیر قازانجئمئز یۇقتور. آللاە ایچین یاپتئغئمئز شاهیدلیکتە بیر شەیی گیزلەمەییز. اؤیلە اۇلسا بیز ألبتتە گۆناهکارلاردان اۇلوروز.”
شاهیدلرین گۆناها گیردیگی (یالانجئ شاهیدلیک یاپتئغئ) آنلاشئلئرسا، عالەیهینە حاق طالبیندە بولونولان طارافتان (میراثچئلاردان) اؤلۆیە أن یاقئن ایکی کیشی شاهیدلرین یرینە گچیپ شؤیلە یمین أتسینلر: “واللاهی، بیزیم شاهیدلیگیمیز اۇنلارئنکیندن داحا دۇغرودور، بیز کیمسەنین حاققئنا گیرمییۇروز. اؤیلە یاپارساق ألبتتە یانلئش یاپانلاردان اۇلوروز.”
ایشتە بو، گرگی گیبی شاهید گتیرمەنین أن آلت سئنئرئدئر. یمینلرینین باشقا یمینلرلە چۆرۆتۆلمەسی قۇرقوسونون اۇلوشماسئ ایچین دە أن اویغون اۇلانئدئر. سیز، آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئن وە ایی اینلەیین. آللاە، یۇلدان چئقان تۇپلولوغو یۇلا گتیرمز. (مائیدە سورەسی؛ 108-106)
ىو آیتلردە قادئن أرکک گۆونیلیر ایکی مۆسلۆمان شاهید اؤن گؤرۆلمکتەدیر. یۇلجولوقتا واصییت یاپئلاجاقسا، مۆسلۆمان اۇلمایان ایکی کیشینین شاهیدلیگی دە یترلی اۇلور. دوروما گؤرە شاهیدلرین تامامئ قادئن، تامامئ أرکک وەیا بیری قادئن بیری أرکک اۇلابیلیر.
بورادا دلیل آلئناجاق جۆملە شودور؛ “ایشتە بو، گرگی گیبی شاهید گتیرمەنین أن آلت سئنئرئدئر.” (مائیدە؛ 108) بو جۆملەیی، باقارا سورەسینین 282-نجی آیتیندەکی؛ “… بؤیلەسی، شاهیدلیک ایچین داحا ساغلامدئر…” جۆملەسی ایلە قارشئلاشتئرئلئنجا، شاهیدلرین ایکی أرکک وەیا بیر أرکک ایلە ایکی قادئن اۇلماسئنئن، بۇرچلارئن یازئلماسئندا دا قورال اۇلمادئغئ، بونون بیر ترجیح سببی اۇلدوغو پکیشمیش اۇلور.
بۆتۆن بونلار گؤستریۇر کی؛ “قادئنئن شاهیدلیگی أرکگین شاهیدلیگینین یارئسئ قاداردئر” دیەرک اۇنون عاقلئنئن نۇقصانلئغئنا حۆکمەدیلەمز. ذاتن بؤیلە بیر شەی دۇغرو اۇلسا، قادئنلارئن سۇروملولوقلارئ أرککلردن آز اۇلوردو. بونو گؤسترن تک بیر آیت یۇقتور.
سۇنوچ
بو یازئ، ایسلام ایلە مۆسلۆمانلار آراسئنداکی مسافەنین نە قادار آچئلدئغئنئ گؤسترمەسی باقئمئندان اؤنملیدیر. بو مسافە، بۆتۆن نبیلردن سۇنرا عاینئ شکیلدە آچئلمئشتئر. آللاە تعالا موحاممدە (ع) قادار گلن بۆتۆن نبیلرە گؤندرمە یاپتئقتان سۇنرا شؤیلە دەر:
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا ﴿۵۹﴾ (سورة مریم)
فاقاط اۇنلارئن آردئندان نامازئ ایهمال أدن وە چکیجی شەیلرین پشینە دۆشن بیر نسیل گلدی. اۇنلار ایلریدە قورغولارئیلا یۆزلشەجکلردیر. (مریەم سورەسی؛ 59)
موحاممددن (ع) سۇنرا دا دگیشن بیر شەی اۇلمادئ. ایبنی عابباسئن بیلدیردیگینە گؤرە بیر گۆن نبیمیز شؤیلە دەدی: “قئیامت گۆنۆ آصحابئمدان بیر گۆروە سۇل طارافا آلئناجاق وە بن؛ ‘آصحابئم! آصحابئم!’ دیەجگیم. آللاە تعالا دیەجک کی: ‘بونلار، سنین آیرئلماندان سۇنرا سۆرکلی گرییە گیتتیلر.’ بن دە صالیح قول عیسانئن دەدیگی گیبی دیەجگیم:
… آرالارئندابولوندوغوم سۆرەجە اۇنلارا شاهیدتیم. بنی وفات أتتیردیکتن سۇنرا اۇنلار، سادەجە سنین گؤزلمین آلتئندایدئلار. هر شەیە شاهید اۇلان سنسین! أگر عاذاب أدرسن، اۇنلار سنین قوللارئندئر. آما باغئشلارسان، اۆستۆن اۇلان سن، دۇغرو قارارلار ورن سنسین!” (مائیدە؛ 118-117)
