- دیانتین فەتؤ راپۇرو وە دیگر طاریقاتلار
یری گلمیشکن دیانتین فەتؤ حاققئندا حاضئرلامئش اۇلدوغو راپۇرا دگینمک ایصابتلی اۇلاجاقتئر. “دیانت ایشلری باشقانلئغئ دین ایشلری یۆکسک قورولو” اۆلکەمیزدە 15 تمموز 2016 گۆنۆ حائین ضاربە گیریشیمیندە بولونان وە یۆزلرجە کیشینین اؤلۆمۆنە وە یارالانماسئنا نیدن اۇلان فەتؤنۆن (فتحوللاهچئ ترؤر اؤرگۆتۆ) دینجی ایستیثمارئ حاققئندا بیر راپۇر حاضئرلامئشتئر. بو راپۇر حاضئرلانئرکن اؤرگۆت لیدری فتحوللاە گۆلنین 670 ساعاتلئق قۇنوشماسئ وە 80 کیتابئ اینجەلنمیشتیر.
کندی دیلیندن فەتؤ، اؤرگۆتلۆ بیر دین ایستیثمارئ ایسیملی راپۇردا فەتؤ لیدرینین وە یانداشلارئنئن قورئان ایلە چاتئشما حالیندە اۇلان اینانئشلارئ تک تک ألە آلئنمئش، اؤرگۆتۆن ایسلامی دگرلری ایستیثمار أتتیگی اؤزللیکلە وورغولانمئشتئر. فەتؤ’نۆن دینی قاوراملارئ قوللاناراق وە حالقئن اینانچلارئنئ سؤمۆرەرک یاپتئغئ آلداتما اۇرتایا قۇنمایا چالئشئلمئشتئر.
دیانتین ایسلامئ ایستیثمار أدن بیر یاپئیئ ایفشا أتمەسی، حالقئمئزئ دین تاجیرلرینە قارشئ اویارماسئ وە داحا سۇنرا اۇرتایا چئقابیلەجک دینجی ایستیثمارلارئن اؤنۆنە گچیلەبیلمەسی ایچین سۇن درەجە یریندە وە گچ قالئنمئش آما گرکلی بیر آدئمدئر. بو قۇنولارئن سۆرکلی گۆندمە گتیریلمەسی، آچئق اۇتوروملاردا، سمینرلردە، پانللردە وس. قۇنوشولماسئ وە اینسانئمئزئن أگیتیمین هر قادەمەسیندە بیلگیلندیریلمەسی شارطتئر. آنجاق بو شکیلدە دینجی ضاربەلرە وە سؤمۆرۆلرە قارشئ تدبیر آلئنابیلیر. بو نۇقطادا دیانتین چالئشمالارئنئن دوامئنئ بکلییۇروز. بونونلا بیرلیکتە دیانتین راپۇرونا باعضئ ألشتیریلریمیز دە اۇلاجاقتئر. دیانتین أکسیک بئراقتئغئ یا دا یتری قادار وورغولامادئغئ باعضئ نۇقطالارئ دا قۇنوشماق زۇروندایئز.
دیانتین حاضئرلادئغئ راپۇردان آنلاشئلدئغئ اۆزەرە فەتؤ تامامن دین تاجیری حورافەجیلرین تزگاهلادئغئ وە ایسلام قارشئتلارئ طارافئندان مۆسلۆمانلار عالەیهینە قوللانئلان بیر یاپئدئر. فاقاط بو سادەجە فەتؤ’یە اؤزل بیر دوروم دگیلدیر. کندیسینی ایسلامی جامیعادان قابول أدن نیجە جماعات وە طاریقاتلار وار کی فتحوللاە گۆلن ایلە عاینئ ساپقئن دینی فیکیرلری ساوونماقتادئر. یاعنی فەتؤ سادەجە فتحوللاە گۆلندن عیبارت دگیلدیر.
دیانتین یاپماسئ گرکن ایسلام جۇغرافیاسئندا یر آلان بۆتۆن طاریقاتلارئ وە جماعاتلارئ قورئان آیدئنلئغئندا سۇرغولاماق اۇلمالئدئر. فەتؤ تامامن بیتیلیرسە بیلە، اؤرگۆتۆن بۆتۆن میلیتانلارئ أن آغئر شکیلدە جزالاندئرئلسا داحی حورافەجی یاپئلانمانئن اؤنۆنە گچیلەمز. عاقلا مانطئغا اویمایان ماثاللارا، آصئلسئز کرامت حیکایەلرینە وە اویدورما ریوایتلرە ایمان أدن ساپقئن گۆروەلارئ یاعنی فەتؤ’لر دۇغورمایا دوام أدەجکلردیر. دیانت، دین ایستیثمارئنئ أنگللەمە قۇنوسوندا گرچکتن صامیمییسە شیرکی، حورافەیی وە قورئانئ چئقارلارئ ایچین قوللانان بۆتۆن دینی گۆروەلار حاققئندا راپۇرلار حاضئرلامالئدئر.
یر یۆزۆندە هیچبیر اۇلای تک بیر سببتن مەیدانا گلمز وە تک سۇنوچ دۇغورماز. فەتؤ اۇلایئنئن سیاسی، أکۇنۇمیک، کۆلتۆرل نیدنلری اۇلابیلەجگی گیبی کیشیسل حئرصا دایالئ حوصومت دە اۇلابیلیر. فەتؤ’نۆن حائین ضاربە گیریشیمینە سادەجە دینی گرکچەلر آراماق صافدیللیک اۇلور آنجاق أن أتکیلی وە باسقئن سببی، دین آنلایئشئنداکی ساقاطلئقتئر، ایشین کؤکنی بوراسئدئر. بۆتۆن قۇرقونچ أیلملرین تملیندە یانلئش اینانئشلار، یانلئش یؤنلندیرمەلر وە گرچکلشەجگی ظاننەدیلن حایال اۆرۆنۆ سناریۇلار واردئ. آصئل یئقئلماسئ گرکن ذیهینلری ایشغال أدن بو ساپقئن اینانئشلاردئر.
اونوتمایالئم کی، یالانئن ماعصومو اۇلماز. کۆچۆک یالانلار /حورافەلر طئبقئ داغدان آشاغئ بئراقئلان قارتۇپو گیبیدیر. أگر گؤز یومولورسا، یووارلاندئقچا چئغا دؤنۆشۆر وە اینسانلارئ فلاکتە سۆرۆکلەر. ایشتە تۆرک حالقئنئن 15 تمموز 2016 گجەسی یاشادئغئ دا بو فلاکتتی. حورافەلرە سسسیز قالمانئن وە جیددی طاوئر آلمامانئن بدلی چۇق آغئر اۇلدو. اؤیلەیسە دیانت وە دویارلئ هر بیر مۆسلۆمان بؤیلە بنزەری اۇلایلارئن یاشانماماسئ ایچین دینی کیملیگی ایلە اؤنە چئقان بۆتۆن اۇلوشوملارئ قورئان ایلە دنتلەملی وە سۇرغولامالئدئر.
ذیهینسل آرقا پلانئ اۇلمایان، ایناندئرئجئلئغئ بولونمایان وە اۇلوملو سۇنوچلار واعاد أتمەین هیچبیر حارەکت باشارئیا اولاشاماز. هر دینجی اؤرگۆتۆن یانداشلارئنئ ایناندئردئغئ منقئبەلری وە کرامت ماثاللارئ واردئر، طارافتار تۇپلایابیلمک ایچین کندیسینی اؤزل، سچیلمیش وە قورتارئلمئش گؤستریرلر. کندی لیدرلرینی أن ایی بیلن، أن گۆزل قۇنوشان، نورانی، بشر اۆستۆ، هرکستن داحا گۆزل دینی یاشایان وە نەرەدەیسە تانرئ گیبی تانئتئرلار. پکی فەتؤ، یانداشلارئنا نە واعاد أتتی، اۇنلارئ ناسئل ایقناع أدیپ آفیۇنلادئ؟ بونجا اینسانئ کندی أطرافئندا ناسئل ۆپلادئ؟ بو اؤرگۆتۆن اؤنمسەدیگی دینی لیدرلر کیملردیر وە بو کیشیلری ناسئل تانئتتئ؟ حانگی قایناقلاردان بسلنەرک اینسانلارئ زهیرلەمەیی باشاردئ؟
سوچ سادەجە فەتؤنۆن مۆ؟ بونجا یالانا سسسیز قالان حالقئن وە یؤنتیجیلرین هیچبیر قاباحاتئ یۇق مو؟ دیانت بونلارئ جسورجا ماسایا یاتئرمالئدئر. دیگر طاریقات وە جماعاتلارئن کیتابلارئندا بنزەری بەیین یئقامالارا قارشئ تۇپلومو اویارمالئدئر. تاصاووف بۆیۆگۆ، طاریقات شەیحی یا دا فالان مملکتین ولیسی دییە بیلینن کیشیلرین حایات حیکایەلرینی اینجەلەدیگیمیزدە فەتؤ’نۆن اینانئشلارئنئن تاریحسل کؤکنلرینی گؤرەبیلیرسینیز. دیانت وە دیگر عالیملر بو قۇنولارا أل آتمالئ وە ایسلام ظاننەدیلن حورافە اینانئشلارئ تۇپلومدان آلئقالمالئدئر.
سؤزدە ماعصوم یالانلارلا بەیینلری یئقانان وە گۆیا قارئنجایئ داحای اینجیتمەین آداملار ناسئل بیر آندا جاناوارا دؤنۆشتۆلر؟ بو دوروم ألبتتە بیردن بیرە اۇلوشمادئ، هر حادیثەنین باشلانغئچ، گلیشیم وە سۇنوچ آشاماسئ واردئر. أن باشتان تدبیرلر آلئنسایدئ یاعنی قورئان ایلە دنتیمی یاپئلسایدئ، فەتؤ هیچ اۇلوشمایاجاق وە بو جیننت واقئعاسئ یاشانمایاجاقتئ. بورادا اۆزەریندە دورولماسئ گرکن أن اؤنملی نۇقطا شودور: گچمیشین یانئلغئلارئنا بوگۆن دە دۆشیۇر مویوز؟
فەتؤنۆن یاپئلانماسئ فارق أدیلەمەدیگی گیبی عاجابا گۆنۆمۆزدە دە باشقا حورافەجی گۆروەلارئن دەولت ایچیندە تشکیلاتلانماسئنا گؤز یومولیۇر مو؟ شیمدی سوستوغوموز، مۆجادلە أتمەدیگیمیز حورافەجیلر یئللار سۇنرا قارشئمئزا ضاربەجی اۇلاراق چئقمایاجاقلار مئ؟ بو دوروم ایچین شیمدیدن اؤنلم آلئنیۇر مو؟ بۆتۆن دینی گۆروەلارئ قورئان ائشئغئندا صامیمی وە جیددی بیر شکیلدە ألشتیرەبیلیۇر مویوز؟ ماعال أسف حایئر. وە گؤرۆنن اۇ کی، هنۆز گرکلی درسی آلمامئشئز. بیزە گؤرە دیانتین راپۇرو اؤزللیکلە دە بو آچئدان یترسیزدیر.
دیانت، فتحوللاە گۆلنین کیتابلارئنئ وە قۇنوشمالارئنئ اینجەلەرکن کیملردن أتکیلندیگینی، حانگی أثر وە کیشیلردن یارارلاندئغئنئ وە قایناق اۇلاراق قوللاندئغئ چالئشمالارئ موطلاقا گؤرمۆش اۇلمالئدئر. دیانت، فەتؤ’یە قایناقلئق أدن کیتاب وە شاحئصلارئ تانئتماق ایچین یتری غایرتی ماعال أسف گؤسترمەمیشتیر. اۇیسا فەتؤ ذیهنییتینە زمین حاضئرلایان بۆتۆن ساپقئن اینانئشلارا قارشئ کسین طاوئر آلئنماسئ گرکمز مییدی؟
آیرئجا دیانتین کندی یایئنلارئ ایچیندە داحی چۇق سایئدا حورافە وە باطئل اینانئش بولونماقتادئر. بورادا شو سۇرویو سۇرماق زۇروندایئز: دیانت، فەتؤیۆ ألشتیریرکن اویغولادئغئ اؤلچۆلری کندیسینە وە دیگر جماعاتلارا وە طاریقاتلارا اویغولارسا گرییە ساغلام بیر شەی قالئر مئ؟
فهمی چچن ایلکای
