هیجری 150-80 یئللارئندا یاشایان أبو حانیفە، هیچبیر زامان مذهب قورما آماجئ گۆتمەمیشتیر. بو نیدنلە أبو حانیفە وە طالەبەلری ایچین کلیمەنین گرچک آنلامئ ایعتیبارئیلا “مذهب قوروجوسو” نیتەلەمەسی یاپئلاماز.
آما بونا راغمن حانەفی مذهبی أبو حانیفەیە نیسبت أدیلیر. چۆنکی اۇنون اؤنجۆلۆگۆندە گلیشن عئراق (کوفە) فئقئە أکۇلۆ، اۇ وە ایلک نسیل طالەبەلری وفات أتتیکتن بیرقاچ یۆزیئل سۇنرا حانەفی مذهبی اۇلاراق تئسسۆس أتمیش وە بو أکۇلە /مذهبە منسوب فاقیەلرلە بو مذهبین گؤرۆشلرییلە عامل أدن کیمسەلرە (أبو حانیفەیە نیسبتلە) حانەفی دەنیلمیشتیر.
نە وار کی، حانەفی مذهبینین أبو حانیفەیە نیسبت أدیلیپ أدیلەمەیەجگی قۇنوسو (نە قادار نیسبت أدیلەبیلەجگی) دائیما تارتئشئلان بیر قۇنو اۇلموشتور. چۆنکی حانەفی فئقئە اوصولۆ، أبو حانیفە وە اۇنون ایلک دؤنم طالەبەلریندن چۇق سۇنرا وە تاحریجە دایالئ اۇلاراق سیستماتیزە أدیلمیشتیر. دۇلایئسئیلا بو اوصولۆن اۇنلارا نیسبتی، اؤزللیکلە دە أبو حانیفەیە نیسبتی تارتئشمالئدئر. ذاتن حانەفی قایناقلارئندا یر آلان فتوالارئن چۇغو دا أبو حانیفەیە دگیل، ایمام أبو یوسوف وە ایمام موحاممد گیبی طالەبەلرینە نیسبت أدیلمکتەدیر. دۇلایئسئیلا بو فتوالارئنئن چۇغو ذاتن أبو حانیفەیە عائید دگیلدیر. حاتتا اؤنملی بیر بؤلۆمۆ أبو حانیفەنین ایلکەلرینە (وە حاتتا حانەفی اوصوللرینە بیلە) موحالیفتیر.
دیمک کی، حانفی سیستماتیگی یا دا تام اۇلاراق أبو حانیفەنین ایلکەلرینە دایاندئرئلمامئش /دایاندئرئلامامئش وەیا اۇنا دایاندئرئلان بو ایلکەلر سۇنرادان ترک أدیلمیشتیر. بو دورومدا: “گۆنۆمۆزدەکی حانەفیلرلە أبو حانیفەنین عاینئ مذهبە منسوب اۇلمادئغئ” وەیا “أبو حانیفەنین گۆنۆمۆزدەکی حانفیلر گیبی بیر ‘حانەفی’ اۇلمادئغئ” سؤیلنەبیلیر. زیرا آرالارئندا عاملی وە ایعتیقادی باقئمدان اؤنملی فارقلئلئقلار بولونور.
مثەلا ماتوریدیلیگین آرقا پلانئ أبو حانیفەنین ایلکەلرینە دایانئر. یاعنی أبو حانیفەنین ماتوریدی اۇلدوغو (اؤنجۆسۆ) سؤیلنەبیلیر. آما گۆنۆمۆزدەکی حانەفیلر بیرچۇق قۇنودا أشعاریدیر (أشعاریلیگین أتکیسی آلتئندادئر). چۆنکی ماتوریدیلیک ایلە أشعاریلیگی اوزلاشتئرماق ایستەین سۇنراکی باعضئ ماتوریدی ایماملار بو آماچلا ماتوریدیلیگین چۇق اؤنملی باعضئ ایلکەلرینی گؤرمزدن گلمیش وە بو دوروم ماتوریدیلیگین گؤلگەلنمەسینە نیدن اۇلموشتور.
یاعنی اوزلاشتئرما چابالارئ أشعاریلیگین لهیندە ماتوریدیلیگین عالەیهیندە سۇنوچلانمئشتئر. دۇلایئسئیلا “ایعتیقادتاکی مذهبیم ماتوریدی، عاملدەکی مذهبیم حانەفیدیر” دیەن مۆسلۆمانلارئن اؤنملی بیر بؤلۆمۆ آصلئندا ماتوریدی دگیل أشعاریدیر. عاینئ شکیلدە عاملدە دە (حانەفی دگیل)، “شافیعی-مالیکی-حانبلی” قارئشئمئ ملز بیر مذهبە منسوب اۇلدوغو سؤیلنەبیلیر.
أبو حانیفە ایلە سۇنراکی حانەفیلر آراسئندا وار اۇلان أن اؤنملی فارقلاردان بیری (دە بلکی أن اؤنملیسی) حادیثلرە یاقلاشئمدئر. أبو حانیفە، قورئانا موحالیف بولدوغو ریوایتلری (حادیثلری) رددەتمیش وە بو حادیثلری هیچبیر زامان دلیل اۇلاراق قوللانمامئشتئر. بو یۆزدن دە أهلی حادیثین شیددتلی موحالفتینە ماعروض قالمئشتئر. آما حانەفی قایناقلارئندا یر آلان فتوالارئن اؤنملی بیر بؤلۆمۆ أبو حانیفەنین قورئانا موحالیف بولدوغو ایچین رددەتتیگی حادیثلرە (أهلی حادیثین ایعتیبار أتتیگی دلیللرە) دایانئر. یاعنی أبو حانیفەنین فتوالارئ قورئان مرکزلی، حانفی قایناقلارئنداکی فتوالارئن اؤنملی بیر بؤلۆمۆ ایسە حادیث مرکزلیدیر. دۇلایئسئیلا گۆنۆمۆزدەکی حانەفیلر ایچین “أهلی حادیث تاعقیبچیلری” دەنیلەبیلیر. آما “أبو حانیفەنین تاعقیبچیلری” دەنیلەمز.
أبو حانیفەنین ایلکەلری ایلە حانەفی قایناقلارئنداکی ایلکەلر /فتوالار آراسئندا گلیشن بو فارقلئلئقلار نە زامان وە ناسئل مەیدانا گلمیشتیر؟ أبو حانیفەنین ایلکەلریندن نە زامان وە ناسئل اوزاقلاشئلمئشتئر؟ بو سۇرولارئن جوابئنئ حانەفیلیگین تاریحسل سەیری ایچیندە وە بیرقاچ آرا باشلئق آلتئندا بولمایا چالئشالئم.
حانەفی فئقئە اوصولۆنۆن سیستماتیزە أدیلمەسی
داحا اؤنجە دە ایفادە أتتیگیمیز گیبی حانەفی فئقئە اوصولۆ، أبو حانیفە وە اۇنون ایلک دؤنم طالەبەلریندن چۇق سۇنرا وە تاحریجە دایالئ اۇلاراق سیستماتیزە أدیلمیشتیر. دۇلایئسئیلا حانەفی اوصوللرینین، دۇغرودان أبو حانیفەیە نیسبت أدیلەمەیەجگی آچئقتئر. نیتەکیم دهلەوی بو قۇنودا شؤیلە دەمیشتیر: “مەوجود اوصولۆن گنلی سۇنراکی ایماملارئن (فرعی) گؤرۆشلریندن تاحریج أدیلمیشتیر… بونون أبو حانیفە وە اؤگرنجیلرینە نیسبتی صاحیح دگیلدیر.”
بنزەر شکیلدە لکنەوی دە شؤیلە دەمیشتیر: “حانەفیلیک، فرعی مسئلەلردە ایمام أبو حانیفەیی تاقلید أدیپ شرعی عامللردە اۇنون یۇلونو ایزلەینلردن اۇلوشان بیر فئرقادئر. عاقائید أساسلارئندا اۇنا اویوپ اویمادئغئنا باقئلماز. شاید عاقائید آلانئندا دا أبو حانیفەیە تابیع اۇلموشلارسا بونلارا ‘کامیل حانەفیلر’ دەنیر. تابیع اۇلمادئغئ تاقدیردە کلامی أگیلیملرینی بلیرتن بیر قایئد عیلاوە أدیلەرک سادەجە حانەفی عونوانئیلا آنئلئرلار. فوروعدا حانەفی اۇلدوغو حالدە عاقیدە باقئمئندان موعتزیلی اۇلان نیجە عالیملر واردئر. کششافئن یازارئ جاروللاە زماحشری گیبی… فوروعدا حانەفی اۇلدوغو حالدە اوصولدە (آصلن) مۆرجیئی وەیا زەیدی اۇلان نیجەلری واردئر. سۇنوچ اۇلاراق حانەفیلیگین عاقیدە باقئمئندان موحتلیف داللارئ بولونماقتادئر. باعضئسئ شیعی، باعضئسئ موعتزیلی، باعضئسئ دا مۆرجیئیدیر.”
دیمک کی، آصلن حانەفی (کامیل حانەفی) اۇلمایان ایماملارئن حانەفی اوصوللرینە باغلئ قالماقسئزئن وردیگی موحتلیف فتوالار اۇلموش وە بو فتوالار بیر شکیلدە قایناقلارا گیرمیشتیر.
بو دورومون بیر باشقا نیدنی دە حانەفی قایناقلارئن تدوین أدیلمەسی سۆرجیندە یاشانانلاردئر. شؤیلە کی؛ أبو حانیفە کندیسینە یؤنلتیلن مسئەلەلر حاققئندا ایجتیهادلاردا بولونموش، بو مسئەلەلری درس حالقاسئنداکی طالەبەلری ایلە بیرلیکتە تارتئشمئش وە اۇرتایا چئقان چؤزۆملری باعضئ طالەبەلری طارافئندان نۇت آلئنمئش ایسە دە اۇ بو ایجتیهادلارئنئ وە بو ایجتیهادلارلا ایلگیلی متۇدونو یازمئش دگیلدیر. کذا بیذذات أبو حانیفە طارافئندان یازئلان باشقا هرحانگی بیر أثر دە یۇقتور.
نە وار کی، أبو حانیفەنین مجلیسیندەکی بو تارتئشمالار ایمام أبو یوسوف وە ایمام موحاممد (شەیبانی) گیبی طالەبەلری طارافئندان نۇت آلئنمئشتئر. بو نۇتلار بللی باب باشلئقلارئ آلتئندا تۇپلاندئغئ ایچین دە سۇنراکی دؤنملردە تدوین أدیلن حانەفی قایناقلارا دایاناراق اۇلموشتور. دۇلایئسئیلا ایمام أبو یوسوف وە ایمام موحاممدین آلدئغئ بو نۇتلار گۆنۆمۆزە اینتیقال أدن قایناقلارئن تدوین أدیلمەسیندە تارتئشئلماز بیر پایا صاحیبتیر. آما بونا راغمن گۆنۆمۆزە اینتیقال أدن حانەفی قایناقلارئن هیچبیری دۇغرودان أبو حانیفەیە وە طالەبەلرینە نیسبت أدیلەمز. چۆنکی ألیمیزدەکی قایناقلارئن تۆمۆ تدوین أدیلن بو نۇتلارئن شرحی، حاتتا بو نۇتلارئن شرحینین شرحی شکلیندەدیر. بونلار بیرچۇق کز شرح أدیلمیشلردیر.
اۆستەلیک بو شرحلری یازان مۆئللیفلر أثرلرینە کندی مۆستاقیل گؤرۆشلرینی دە داحیل أتمیشلردیر. مثەلا ایمام سراحسی (هـ. 483-400) طارافئندان تەلیف أدیلن “مبسوط”، حانەفی فئقهئنئن تمللندیریلدیگی وە بو مذهبین گؤرۆشلرینین سیستملی بیر تاحلیلە تابیع توتولدوغو أن حاجیملی أثردیر. آما بو أثر ایمام موحاممدین نۇتلارئ اۆزەریندە یازئلان شرحین (یاعنی “کافی” آدلئ أثرین) تکرار شرح أدیلمەسی صورتییلە یازئلمئش اۇلان بیر أثردیر. آما مۆئللیفین کندی گؤرۆشلرینی دە ایحتیوا أدر.
حانەفی قایناقلارئن بۆیۆک چۇغونلوغو حانەفیلیگین گنیش بیر جۇغرافیایا یایئلدئغئ وە بۆیۆک بیر نۆفوذ قازاندئغئ عابباسیلر دؤنمیندە یازئلمئشتئر. قایناقلارئن یازئمئ بو دؤنمدە اؤنملی اۇراندا آرتمئش وە أثرلر چشیتلنمیشتیر. چۆنکی بو دؤنمدە هم حانەفی مۆجتهیدلرین گؤرۆشلرینی یانسئتان أثرلر هم چشیتلی بؤلگەلردەکی دۇکترینل وە تاطبیقی حوقوقو یانسئتان أثرلر، هم دە حانەفی فئقهئنا عائید (دلیللرین ذیکرەدیلمەدیگی) اؤزت أثرلر یازئلمئشتئر. بو اؤزت أثرلرین بیر بؤلۆمۆندە سادەجە أبو حانیفەنین گؤرۆشلرینە یر وریلیرکن باعضئلارئندا طالەبەلرینین گؤرۆشلرینە دە یر وریلمیشتیر.
سۇنراکی دؤنملردە ایسە بو اؤزت أثرلرین موحتلیف شرحلری یازئلمئشتئر. نتیجەدە بوگۆن ألیمیزدە بولونان بینلرجە جیلدلیک حانەفی لیتراتۆرۆ، أبو حانیفە وە طالەبەلرینین گؤرۆشلرینی ایچرن بو اؤزت أثرلر، بونلارئن اۆزەرینە یازئلان شرحلر، بونلارا عیلاوە أدیلن سۇنراکی عالیملرین مۆستاقیل گؤرۆشلری، فتاوا، نوازیل، واقئعات، فئقئە اوصولۆ کیتابلارئ وە حانەفی عولەماسئنئن حال ترجۆمەلرینی ایچرن موحتلیف أثرلردن اۇلوشور.
دۇلایئسئیلا تۆم بو أثرلر اؤنملی اۇراندا سۇنراکی ایماملارئن (فاقیەلرین) قاتقئلارئنئ دا ایچریر. نیتەکیم حانەفی ایماملارئن سادەجە یاشادئغئ دؤنمە گؤرە “مۆتقاددیمین” وە “مۆتئاححیرین” شکلیندە تاصنیف أدیلمەسی، آیرئجا فئقئەتاکی /مذهبتەکی دوروملارئنا گؤرە “شریعاتتا مۆجتهید”، “مذهبتە مۆجتهید” وە “مسئەلەدە مۆجتهید” گیبی تاصنیفلرە تابیع توتولماسئ وە /وەیا “آصحابۆت تاحریج”، “آصحابۆت ترجیح” وە “آصحابۆت تمییز” گیبی درەجەلندیریلمەسی بو فاقیەلرین هم فئقهی دیرایتینی هم دە مذهب فئقهئنئن اۇلوشومونا قاتقئلارئنئ ایفادە أدر.
نتیجە ایعتیبارئ ایلە “حانەفی” دەنیلدیگی زامان پراتیکتە بو أثرلردەکی فتوالارا تابیع اۇلان کیمسەلر آنلاشئلئر. سۇنراکی مۆئللیفلرین بو أثرلرە یاپتئغئ قاتقئلار قوشقوسوز قایناقلارئن چشیتلنمەسینی ساغلایان اؤنملی أتکنلردن بیریدیر. آما بو دوروم أبو حانیفەنین ایلکەلرینە (وە حاتتا حانەفی اوصوللرینە) آیقئرئ فتوالارئن قایناقلارا گیرمەسی ایچین دە اویغون بیر زمین حاضئرلامئشتئر. نتیجەدە بؤیلە (یاعنی أبو حانیفەنین ایلکەلرینە آیقئرئ) فتوالارئن قایناقلارا گیردیگی کسیندیر.
دۇلایئسئیلا بو قایناقلارداکی گؤرۆشلرین هیچبیری کسین اۇلاراق أبو حانیفەیە نیسبت أدیلەمز. چۆنکی بیذذات أبو حانیفە طارافئندان یازئلمئش هرحانگی بیر أثر یۇقتور. باعضئ قایناقلاردا ذیکرەدیلن؛ “أبو حانیفەنین کیتابلارئ” ایفادەسی بیذذات أبو حانیفە طارافئندان یازئلمئش کیتابلارئ دگیل، أبو حانیفەنین عیلیم مجلیسلریندە توتولان نۇتلارئ وە بو نۇتلاردان حارەکتلە یازئلان أثرلری (شرحلری) ایفادە أدر.
قاضئلئق سیستمی (رسمی مذهب اویغولاماسئ)
حانەفی مذهبینین یایغئنلاشماسئنئ ساغلایان أن اؤنملی فاکتؤر؛ رسمی مذهب اویغولاماسئ نیدنییلە تاطبیق أدیلن “قاضئلئق سیستمی” اۇلموشتور. آما مذهبین یایغئنلاشماسئنئ ساغلایان بو سیستم، عاینئ زاماندا چلیشکیلی فتوالارئن دا سببی اۇلموشتور. عابباسی حالیفەسی هارون رشید، أبو حانیفەنین طالەبەلریندن أبو یوسوفو “قاضئل قوضات (باش قاضئ)” اۇلاراق تاعیین أتمیش وە أبو یوسوف اۇن آلتئ یئل بۇیونجا بو واظیفەدە قالمئشتئر.
