کائیناتئ، دۇغا آیتلرینی آنجاق عاقلئنئ قوللانانلار اۇقویابیلیرلر. آللاهئن أورنە یرلشتیردیگی گرچکلری گؤرەبیلمک ایچین عاقلئنئ قوللانماق أن اؤنملی شارطتئر:
يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿۱۱﴾ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿۱۲﴾ وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ ﴿۱۳﴾ (سورة النحل)
آللاە سیزین ایچین، اۇ سو ایلە أکین، زەیتین، حورمالئقلار، اۆزۆملر وە هر چشیت مەیوەلری بیتیریر. شۆبهەسیز کی بوندا دۆشۆنەجک بیر تۇپلولوق ایچین بۆیۆک بیر عیبرت واردئر. گجەیی، گۆندۆزۆ، گۆنشی وە آیئ سیزین حیذمتینیزە آللاە وردی. بۆتۆن یئلدئزلار دا اۇنون أمرینە بۇیون أگمیشلردیر. شۆبهەسیز کی بوندا عاقلئنئ قوللانان بیر تۇپلوم ایچین عیبرتلر واردئر. یر یۆزۆندە سیزین ایچین یاراتتئغئ دگیشیک رنکلردەکی شەیلری دە سیزین حیذمتینیزە سونموشتور. ألبتتە بوندا اؤگۆت آلان کیمسەلر ایچین بیر عیبرت واردئر. (ناحل سورەسی؛ 13-11)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿۱۶۴﴾ (سورة البقرة)
شو بیر گرچک کی، گؤکلرین وە یرین یاراتئلئشئندا، گجە ایلە گۆندۆزۆن بیربیری آردئنجا گلیشیندە، اینسانلارئن یارارئ ایچین دنیزدە یۆزۆپ گیدن گمیلردە، آللاهئن گؤکتن سویو ایندیریپ اۇنونلا، اؤلۆمۆندن سۇنرا تۇپراغئ دیریلتەرک اۆزەرینە تۆم جانلئلاردان یایماسئندا، رۆزگارلارئن بیر دۆزن ایچیندە یؤندن یؤنە چەوریلمەسیندە، گؤک وە یر آراسئندا بیر حیذمتە مەمور أدیلن بولوتلاردا، عاقلئنئ ایشلتن بیر تۇپلولوق ایچین سایئسئز ایزلر (ایشارتلر /عیبرتلر) واردئر. (باقارا سورەسی؛ 164)
أگر آللاە قاتئندا أن سەویمسیز کیشیلر عاقلئنئ قوللانمایانلار ایسە یر یۆزۆندە دە بونو عاکسی اۇلاجاق دگیلدیر. اینسانلارئن أن چۇق تیکسینیپ اوزاق دوردوغو کیشیلر، عاقئل نیعمتینی قوللانمایانلاردئر. ایسلام دینی عاقلئ قوللانمایئ، درین تفککۆر وە وارلئق عالمینی اینجەلەییپ گؤزلملر یاپمایئ أمرەدر. عاقلئنئ ایشلتمەین کیشی وە تۇپلوملار زامانلا چۆرۆر وە یۇق اۇلمایا باشلار. آللاە عاقئل نیعمتیندن ناصیبینی آلمایانلارئن اۆزەرینە ۆیسلیک یاغدئرئر.
ایسلام عالمی، قورئانئن أن اؤنملی بویروقلارئ ایچیندە یر آلان “عاقلئنئ قوللان!” أمرینە اویمادئغئ ایچین؛ یۆزیئللاردئر ایشغاللرین، سؤمۆرۆلرین وە دین تاجیرلرینین أسیری اۇلموشلاردئر. عاقلئنئ قوللانمایئپ آللاهئن ایندیردیگی وە یاراتتئغئ کیتابئ اینجەلەمەینلرین حوضور بولماسئ، تۇپلومسال رفاها اولاشماسئ مۆمکۆن دگیلدیر. بیر تۇپلومدا دین تاجیرلرینین آرتئشئ، اۇ تۇپلومون عاقلئنئ ایشلتمەسی ایلە دۇغرو اۇرانتئلئدئر. عاقلئنئ گرگی گیبی قوللانمایان تۇپلوملار، طئبقئ آچئقتا قالمئش أتین قورتلانماسئ گیبی چۆرۆر، قورتچوقلارئن تۆرەمەسی گیبی دین تاجیرلری تۆرەر وە تۇپلومو کمیریرلر.
عاقلئن اؤنمینی وە گۆجۆنۆ بلیرتمە قۇنوسوندا “گۇتە” نین شو سؤزۆ سۇن درەجە ماعنیداردئر:
“عاقئل؛ بیربیریندن فارقلئ اۇلان شەیلرین بیربیرینە بنزەین یانلارئنئ وە بیربیرینە بنزەین شەیلرین، بیربیریندن فارقلئ یانلارئنئ بیلمکتیر.”
عاقلئن قوللانئمئنا قارشئ چئقان کیشیلر، عاقلئنئ چالئشتئرانلارا دا سالدئرغان گؤزلرلە باقارلار، کندی قارانلئق دۆنیالارئنئ باشقالارئنئ کۆچۆمسەیەرک گیزلەمەیە چالئشئرلار. ایسلام دینیندە عاقلا آیقئرئ هیچبیر عونصور یۇقتور، آنجاق مۆسلۆمان گلەنکتە عاقئل دۆشمانلئغئنئ چاغرئشتئران پک چۇق مالزمە مەوجودتور. عاقلئ کؤتۆلەین سؤزدە حادیثلرین تامامئ اویدورما وە یالاندئر.
آز بیر دگرە ساتئلانلار
آللاهئن بۆتۆن ألچیلری شو گرچگە وورغو یاپمئشتئر:
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ ﴿۱۰۸﴾ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۱۰۹﴾ (سورة الشعراء)
(نوح دودی کی:) “گلین آرتئق، آللاەتان قۇرقون وە بانا ایطاعات أدین. بونا قارشئلئق بن سیزدن هیچبیر اۆجرت ایستەمییۇروم. بنیم مۆکافاتئمئ ورەجک اۇلان آنجاق عالملرین راببیدیر.” (شوعارا سورەسی؛ 109-108)
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ ﴿۱۲۶﴾ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۱۲۷﴾ (سورة الشعراء)
(هود دەدی کی:) “گلین آرتئق، آللاەتان قۇرقون وە بانا ایطاعات أدین. بونا قارشئلئق بن سیزدن هیچبیر اۆجرت ایستەمییۇروم. بنیم مۆکافاتئمئ ورەجک اۇلان آنجاق عالملرین راببیدیر. (شوعارا سورەسی؛ 127-126)
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ ﴿۱۴۴﴾ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۱۴۵﴾ (سورة الشعراء)
(صالیح دەدی کی:) “گلین آرتئق، آللاەتان قۇرقون وە بانا ایطاعات أدین. بونا قارشئلئق بن سیزدن هیچبیر اۆجرت ایستەمییۇروم. بنیم مۆکافاتئمئ ورەجک اۇلان آنجاق عالملرین راببیدیر. (شوعارا سورەسی؛ 145-144)
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ ﴿۱۶۳﴾ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۱۶۴﴾ (سورة الشعراء)
(لوط دەدی کی:) “گلین آرتئق، آللاەتان قۇرقون وە بانا ایطاعات أدین. بونا قارشئلئق بن سیزدن بیر اۆجرت ایستەمییۇروم. بنیم مۆکافاتئمئ ورەجک اۇلان آنجاق عالملرین راببیدیر. (شوعارا سورەسی؛ 164-163)
فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ ﴿۱۷۹﴾ وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۱۸۰﴾ (سورة الشعراء)
(شوعایب دەدی کی:) “گلین، آللاەتان قۇرقون وە بانا ایطاعات أدین. بونا قارشئلئق بن سیزدن بیر اۆجرت ایستەمییۇروم. بنیم مۆکافاتئمئ ورەجک اۇلان یالنئز عالملرین راببیدیر. (شوعارا سورەسی؛ 180-179)
آللاهئن بو آیتلری بیزلرە تکرار تکرار اۇقوتماسئ بۇشونا دگیلدیر. آللاهئن ألچیلریندن هیچبیریسی دینی آنلاتما قۇنوسوندا کیمسەدن اۆجرت ایستەمەمیشلردیر. وە آللاهئن دینینی سیاسی راقیبلرینی صاف دئشئ بئراقما یا دا تۇپلوملارئ أتکیلەییپ یؤنتیمی آلتئنا آلماق گیبی آماچلار ایچین دە قوللانمامئشلاردئر. چۆنکی بونون آدئ؛ “آللاە ایلە آلداتمادئر”. آللاهئن آیتلرینی آز بیر دگرە ساتمئش اۇلسالاردئ، ألبتتە ماددی اۇلاراق کار أدەجکلردی. آنجاق آللاهئن غاضابئنا اوغراماقتان دا قاچامایاجاقلاردئ.
یانمایان کفن یاپماق، اۇقونموش سولار داغئتماق، بیلمم حانگی بیتکی حاققئندا حادیث وار دەییپ تیجارتینی یاپماق، اۇنلارئن عاقئللارئندان بیلە گچمییۇردو. بۇل بۇل شفاعات داغئتماق، طاریقاتلار قورماق، کندیسینی شیشلەمک وس. عادتلری یۇقتو. پکی، بیزە نە اۇلدو کی، بونلارئ یاپانلارئن پشیندن گیدیۇروز؟ آللاهئن ایندیردیگی واحیدە بؤیلە درین ماعنالار (!) واردئ دا، نبیلر می بونو فارق أدەمەدی؟ دئشقئدان ایدراردان مدد اومان بو سفیل وارلئقلار نەرەدن تۆرەدی؟ بۆتۆن بونلارئن آلتئندا یاتان “آز بیر دگر قارشئلئغئ ساتئلماق” دگیل دە نەدیر؟
