“ایلحاد” سؤزلۆکتە؛ “مەیلەدیپ یؤنلمک، گرچکتن ساپماق، أمرەدیلنی یرینە گتیرمەمک، قوشقو دویماق، مۆجادلە وە مۆناقاشا أتمک” گیبی آنلاملارا گلیر (…) قورئانئ کریمدە فیعیل وە ماصدار حالیندە گچتیگی دؤرت آیتتە؛ “آللاهئن ایسیملرینی تاحریف وە تاغییر أدەرک اۇنو اینکارا قالقئشماق، قورئانئن آللاە طارافئندان گؤندریلدیگینە اینانماماق وە اۇنو باشقا بیرینە نیسبت أتمک، حاقتان ساپماق، آیتلری یالانلاماق، ساپئقچا تەویل وە تاحریف أتمک” شکلیندە اؤزتلنەبیلەجک بیر ماعنادا قوللانئلمئشتئر.
آللاهئن ایسیم وە صئفاتلارئندا ایلحادا (ساپقئنلئغا – تاحریفە) دۆشمک، اۇنون ایسیملرینی اینکار أتمک وە اۇنو کندیسینی ایسیملندیرمەدیگی شەیلرلە ایسیملندیرمکتیر. آللاهئن ایسیملری آراسئندا اۇلمادئغئ حالدە اۇنا باشقا ایسیملر اویدورماق ایلحاد اۇلور وە بو کیمسەیە مۆلحید دەنیر. یینە آللاهئن ایسیملرینی باشقا وارلئقلارا ورمک دە ایلحاد اۇلور. قورئان شؤیلە دەر:
رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا ﴿۶۵﴾ (سورة مریم)
آللاە بۆتۆن گؤکلرین، یرین وە آرالارئنداکیلرین راببیدیر. اۇ حالدە، اۇنا عیبادت أت وە اۇنا عیبادت أتمکتە صابرەت. هیچ سن (أی رسولۆم) آللاهئن ایسمینی تاشئیان باشقا بیرینی بیلیر میسین؟ (مریەم سورەسی؛ 65)
قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا ﴿۱۱۰﴾ (سورة الإسراء)
دە کی: “ایستەر آللاە دییە یاقارئن، ایستەر راحمان دییە یاقارئن. حانگیسییلە یاقارئرسانئز یاقارئن، أن گۆزل ایسیملر (أسمائۆل حۆسنا) اۇنوندور…” (ایسرا سورەسی؛ 110)
اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى ﴿۸﴾ (سورة طە)
آللاەتان باشقا تانرئ یۇقتور، أن گۆزل ایسیملر اۇنوندور. (طاها سورەسی؛ 8)
هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿۲۴﴾ (سورة الحشر)
اۇ آللاەتئر؛ موطلاق یاراتئجئدئر، وار أتتیگینین ایلک اؤرنکلرینی یاراتاندئر، یاراتتئغئ ایلک اؤرنکلرە صورت گییدیرندیر. أن گۆزل نیتەلیکلر وە تۆم مۆکممللیکلر آللاها ماحصوصتور. گؤکلردە وە یردە اۇلان هر شەی اۇنون آدئنا حارەکت أدر. زیرا اۇدور هر ایشیندە مۆکممل اۇلان، هر حۆکمۆندە تام ایصابت أدن. (حاشر سورەسی؛ 24)
آللاهئن ایسیم وە صئفاتلارئنئ سادەجە اۇندان وە اۇنون کیتابئندان اؤرنەبیلیریز. شو آن ألیمیزدە بولونان أسمائۆل حۆسنا لیستەسی بو آچئدان سۇرونلودور. مەوجود دیگر لیستەلرلە چاتئشما حالیندە اۇلماسئندان اؤتە قورئان ایلە دە باغداشماماقتادئر.
آللاهئن ایسیملرینی باشقالارئندا گؤرمک، اۇنلارئ اینکار أتمک، آللاها کەیفیمیزە گؤرە ایسیملر ورمک وە آللاهئن ایسیملرینین آنلامئنئ قاصئدلئ اۇلاراق چارپئتماق بیزلری صاحیح آللاە اینانجئندان اوزاقلاشتئرئپ شیرکە دۆشۆرەبیلیر. آللاهئن ایسمی وە صئفاتلارئنئن باشقا وارلئقلارا وریلمەسینین گۆنۆمۆزدە وە گچمیشتە چۇق تانرئجئلئغئ اۇرتایا چئقاردئغئنئ بیلیۇروز. بو نۇقطادا چۇق تیتیز اۇلمالئیئز.
بدیعۆززامان، کائیناتئن أفندیسی، مەولانا وس. ترکیبلر؛ آللاها عائیدتیر. بو ماعال أسف سۇنرالارئ فانیلرە دە وریلمیشتیر. داحا اؤنجە سؤیلەدیگیمیز گیبی عابدولکریم جیلی؛ “آللاە تعالا، موحاممد ایسمینین “آللاە” ایسمینین مەوقیعینە اویغون دۆشتۆگۆنۆ آچئقلاماقتادئر. اؤیلە کی، ایستەرسن “اۇ، موحاممددیر” دە، ایستەرسن “اۇ، آللاەتئر” دە فارق أتمز، دەمکتەدیر. موحاممدین (ع) ایسیملریندن بیریسینین “آللاە” اۇلدوغونو دا أکلەمکتەدیر.
ولی قوللارئ عادتا یارئ تانرئ گیبی گؤرن تاصاووف طاریقات گلەنگی ایچیندە یتیشنلرین بؤیلە شەیلر یازماسئ بیزی هیچ شاشئرتمئیۇر. آللاە شؤیلە بویورور:
وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿۱۸۰﴾ (سورة الأعراف)
أن گۆزل نیتەلیکلر وە تۆم مۆکممللیکلر آللاها ماحصوصتور. آرتئق اۇنا یالوارئپ یاقارئن وە اۇنون یۆجلتیلمەسیندە حاقتان ساپان کیمسەلردن اوزاق دورون! اۇنلار زامانئ گلینجە یاپتئقلارئندان دۇلایئ جزالاندئرئلاجاقتئر. (آعراف سورەسی؛ 180)
آیرئجا آللاە قورئاندا کندیسینە أل، گؤز، آیاق گیبی کلیمەلر ایضافە أتمیشتیر. بونلارئ یاراتئقلارئن مۆچەلری گیبی آنلاماق اینسانا بنزەین بیر تانرئ آنلایئشئ اۇرتایا چئقارئر کی، بونون شیرک اۇلدوغونا داحا اؤنجە دگینمیشتیک. بو قوللانئملار مجاز اۇلوپ گرچکتن آللاهئن یاراتئقلار گیبی عوضوولارا صاحیب اۇلدوغو آنلامئنا گلمز. هر دیلدە مجاز آنلاتئم واردئر، بونو گؤز اؤةۆندە بولوندوراراق آیتلری دگرلندیرملیییز. فاقاط سلف عالیملری ایچریسیندە ایلگیلی آیتلری اۆزەریندە یۇروم یاپمادان اۇلدوغو گیبی قابول أدنلر واردئر.
فهمی چچن ایلکای
