و- قورئانئن تاقلید أدیلەمەمەسی
قورئانئن موحاممد (ع) طارافئندان یازئلدئغئنئ، کندیسینە عائید کلیمەلر ایچردیگینی سؤیلەینلر، قورئانئن ایندیگی دؤنمدە دە مەوجودتو. آللاە اۇنلارا قارشئ شؤیلە مەیدان اۇقومالاردا بولونماقتادئر:
أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۱۳﴾ فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ﴿۱۴﴾ (سورة هود)
یۇقسا اۇنو (قورئانئ)، اۇ اویدوردو مو دییۇرلار؟ اۇنلارا دە کی: “ایددیعانئزدا حاقلئیسانئز، آللاەتان باشقا چاغئرابیلەجگینیز هرکسی چاغئرئن دا، اۇنداکینە دنک اۇلاراق اویدورولموش اۇن سورە گتیرین!” چاغئردئغئنئز کیمسەلر سیزە اۇلوملو جواب ورمزلرسە قورئانئن، آللاهئن عیلمییلە ایندیریلدیگینی وە اۇندان باشقا ایلاە اۇلمادئغئنئ بیلین! آرتئق اۇنا تسلیم اۇلورسونوز، دگیل می؟ (هود سورەسی؛ 13-14)
أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۳۸﴾ (سورة یونس)
یۇقسا اۇنو (قورئانئ) “اۇ (موحاممد) اویدوردو،” مو دییۇرلار؟ دە کی: “ایددیعانئزدا حاقلئیسانئز، آللاهئن دئشئندا چاغئرابیلەجگینیز هرکسی چاغئرئن دا اۇنون دنگی بیر سورە گتیرین!” (یونوس سورەسی؛ 38)
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۲۳﴾ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ ﴿۲۴﴾ (سورة البقرة)
قولوموزا ایندیردیگیمیزدن (قورئاندان) شۆبهەنیز وارسا اۇنداکیلردن بیرینە دنک بیر سورە گتیرین. آللاە ایلە آرانئزا قۇیدوغونوز بیلگیلی کیشیلرینیزی دە چاغئرئن. ایددیعانئزدا حاقلئیسانئز یاپارسئنئز! بونو یاپمازسانئز کی آصلا یاپامازسئنئز، اۇ زامان یاقئتئ اینسانلار وە تاشلار اۇلان اۇ آتشتن کندینیزی قۇرویون. اۇراسئ، کافیرلر (آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلر) ایچین حاضئرلانمئشتئر. (باقارا سورەسی؛ 23-24)
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا ﴿۸۸﴾ (سورة الإسراء)
دە کی: “بو قورئانئن بنزەرینی گتیرمک ایچین اینسانلار وە جینلر تۇپلانسالار وە بۆتۆن گۆچلرینی بیرلشتیرسەلر بیلە بیر بنزەرینی گتیرەمزلر. (ایسرا سورەسی؛ 88)
قورئانئ کریمین کندی کندینی آچئقلاما متۇدو، اۇنداکی هر سؤزجۆگۆ بو متۇد ایچیندە دگیشمز بیر یری اۇلماسئنئ گرکتیرمکتەدیر. بونا أک اۇلاراق، اؤنجەکی کیتابلارئ تاصدیق أدن آیتلری، بلاغاتئ، ایچردیگی آنلام کۆمەلری آراسئنداکی ایلیشکیلر وە داحا پک چۇق یؤندن اۆستۆن بیر متین اۇلماسئ نیدنییلە یۆزۆللردیر هیچ کیمسە بو مەیدان اۇقومایا قارشئلئق ورەمەمیشتیر، سۇنسوزا دک دە ورەمەیەجکتیر. بو دا اۇنون آصلا بیر اینسان طارافئندان یازئلمئش اۇلامایاجاغئنئن، کلیمەسی کلیمەسینە آللاە کلامئ بیر متین اۇلدوغونون ایثباتئدئر.
ز- پراگماتیست باقئش آچئسئندان رددیە
قورئانئ موحاممد (ع) یازمئش اۇلسایدئ، سؤیلەیەجگی سؤزلرین أن آزئندان بیر قئسمئنئن کندیسینە بیر فایدا ساغلاماسئ بکلنیردی. اۇیسا هرکسین بیلدیگی گیبی، نبیلیک یوموشو اۇنو فایدادان چۇق زۇرلوق وە سئقئنتئلارئن ایچینە سۇقموشتور.
تبلیغ أتتیگی آیتلر، اۇ دؤنمین وە قاویملرین اینانئش وە یاشام بیچیمینە ترس اۇلدوغو ایچین، أن یاقئن آقرابالارئ طارافئندان بیلە یالانجئلئق، مجنونلوق گیبی سوچلامالارا ماعروض قالمئشتئر. زنگین فاقیر، بەیاض سیاە، اۇ یا دا بو سۇیدان آیرئملارئنا سۇن ورن آیتلر، اؤزللیکلە تۇپلوملارئن ایلری گلنلرینین چئقارلارئنا ترس دۆشمۆشتۆر. پک چۇق کیشی ایسە موحاممدی (ع)، اؤزللیکلە آحیرتە وە ینیدن دیریلیشە یؤنەلیک آیتلر سببییلە کاهینلیک وەیا شاعیرلیکلە ایتهام أتمیشتیر.
واحی آلانا قادار کیمسەیە قارشئ هیچبیر میحنت آلتئندا بولونمایان، أکۇنۇمیک دورومو یریندە، أشی وە چۇجوقلارئیلا موتلو، سایغئن بیر سۇیا منسوب، حالقئن تامامئنئن گۆوندیگی، کندی قاومینین وە دؤنمینین سەویلن بیر شاحصییتی اۇلان موحاممد (ع)، نیچین دوردوق یردە بؤیلە بیر کیتاب یازمایئ سچمیش اۇسون؟
حایاتئنئن سۇنونا قادار اۇنو پک چۇق قوراللا سئنئرلایان، اۇنا اویارئلار ایچرن، جان گۆونلیگی یۆزۆندن کندی آنا واطانئندان گؤچ أتمک زۇروندا قالماسئنا نیدن اۇلان بو آیتلری نیچین یازمئش، نیچین اینسانلارا اولاشتئرماق ایچین فیزیکسل وە روحسال أذییتلرە قاتلانمئش، یا دا نیچین اؤلنە دک بو سؤزلرین هیچبیریندن دؤنمەمیش اۇلسون؟ اۆستەلیک بو یاپتئغئ ایش ایچین، هیچ کیمسەدن بیر قارشئلئق بکلەمەمیش وە آلمامئشتئر دا. عؤمرۆنۆن ریسالتتن سۇنراکی قئسمئندا یاشادئغئ حایات طارزئ وە قۇشوللارئ، ریسالتتن اؤنجەکینە اۇرانلا چۇق مشاققاتلئدئر.
دۆنیەوی پراگماتیست باقئش آچئسئندان، بونو یاپماسئنئن هیچبیر گرگی یا دا نیدنی اۇلامازدئ. آما اۇ آیتلری بۆتۆن وارلئقلارئن یاراتئجئسئ اۇلان آللاە، اۇنا بیلدیرمیش وە تۆم اینسانلارا یایئلماسئ ایچین اۇنو یوموشلاندئرمئشسا دوروم دگیشەجکتیر. بو بیلگیلر آللاهئن داحا اؤنجە یوموشلاندئردئغئ تۆم نبی رسوللرین اینسانلارا اولاشتئردئغئ سارغئدئن عاینئسئدئر. ایستەین ایستەدیگی حایاتئ ترجیح أدر. آنجاق شونو بیلملیدیر کی، دۆنیا حایاتئندا أدینیلەجک بۆتۆن منفاعاتلار، آحیرت حایاتئنئن یانئندا دائیما پک آز قالئر وە گچیجیدیر:
بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا ﴿۱۶﴾ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى ﴿۱۷﴾ إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى ﴿۱۸﴾ صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى ﴿۱۹﴾ (سورة الأعلی)
حایئر، سیز یاشادئغئنئز شو حایاتئ ترجیح أدیۇرسونوز. اۇیسا ایلریدەکی حایات داحا حایئرلئ وە سۆرکلیدیر! بونلار اؤنجەکی صایفالاردا دا واردئر، ایبراهیمین وە موسانئن صایفالارئندا! (آعلا سورەسی؛ 16-19)
سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ ﴿۱۴۶﴾ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿۱۴۷﴾ (سورة الأعراف)
بولوندوغو یردە حاقسئزجا بۆیۆکلننلری آیتلریمدن چەویرەجگیم. اۇنلار بۆتۆن آیتلری گؤرسەلر اۇنلارا اینانمازلار. اۇلغونلوق یۇلونو گؤرسەلر اۇنو یۇل أدینمز، آما یانلئش قورغولانان یۇلو گؤرسەلر اۇنو یۇل أدینیرلر. بونون سببی آیتلریمیز قارشئسئندا یالانا سارئلماسئ وە آیتلردن حابرسیز گیبی داورانماسئدئر. آیتلریمیز قارشئسئندا وە آحیرتتەکی یۆزلشمە قۇنوسوندا یالانا سارئلانلارئن عامللری بۇشا گیدر. اۇنلار قارشئلئق اۇلاراق یاپتئقلارئندان باشقاسئنئ مئ بولاجاقلار؟ (آعراف سورەسی؛ 146-147)
زەینب دؤنمز
