- یاراتئلمئش آیتلرلە اویوملولوق
یۆجە آللاە اینسانئ یاراتمئش، اینسان بدنینین، روحونون وە کائیناتئن قوللانئم قئلاووزو اۇلاراق دا ایلاهی کیتابلارئ ایندیرمیشتیر. آللاە قورئاندا دینینی “فئطرات” اۇلاراق تانئملار:
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ﴿۳۰﴾ (سورة الروم)
یۆزۆنۆ دۇغرودان بو دینە، آللاهئن فئطراتئنا (وارلئقلاردا گچرلی قانونونا) چەویر. اۇ، اینسانلارئ اۇنا گؤرە یاراتمئشتئر. آللاهئن یاراتتئغئنئن یرینی توتاجاق بیر شەی یۇقتور. دۇسدۇغرو دین بودور، آما اینسانلارئن چۇغو بونو بیلمز. (روم سورەسی؛ 30)
فئطرات، تۆم کائیناتتا گچرلی اۇلان دۇغال یاسالارئ ایفادە أدر. دین دە بو آیتتە “فئطرات” اۇلاراق تانئملاندئغئنا گؤرە اینسانئن یاراتئلئشتان گلن اؤزللیکلرینین، آللاهئن دینی ایلە بیرە بیر اویوملو اۇلدوغو گرچکتیر. بو یۆزدن دۇغرو دین، یۇزلاشمامئش هر اینسان طارافئندان دۇغال اۇلاراق بیلینیر، چۆنکی هر اینسان عاینئ زاماندا آللاهئن بیر آیتی، بیر موعجیزەسیدیر:
سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴿۵۳﴾ (سورة فصلت)
اۇنلارا چەورەلریندە وە کندی بدنلریندە بولونان آیتلریمیزی حپ گؤسترەجگیز، کی قورئانئن تۆمۆیلە دۇغرو وە گرچک اۇلدوغو کندیسی آچئسئندان آپآچئق اۇرتایا چئقاجاقتئر. (فوصصیلت سورەسی؛ 53)
آیتتە بلیرتیلدیگی گیبی، قورئانئ کندی آنلادئغئ دیلدە اۇقویان هر اینسان، اۇنون آللاەتان گلن بیر کیتاب اۇلدوغونو قۇلایلئقلا آنلار وە ایچیندەکیلرە ایمان أدر. بو یۆزدن آللاهئن کیتابلارئنا “ایندیریلمیش آیتلر” وە کائیناتا دا “یاراتئلمئش آیتلر” دەنمیشتیر. نیتەکیم قورئاندا کائیناتتاکی وارلئقلارئن یاراتئلئشئ وە ایشلەییشی ایلە ایلگیلی پک چۇق بیلگی وریلمیش، بونلارئن دۆشۆنن آراشتئران یا دا قورئانئن آللاهئن کیتابئ اۇلدوغونا ایقناع اۇلماق ایستەینلر ایچین بیرر بلگە نیتەلیگیندە اۇلدوغو فارقلئ آیتلردە تکرار أدیلمیشتیر.
أمبریۇلۇژی، ژئۇلۇژی، فیزیک، بیۇلۇژی، پیسکۇلۇژی وب. برانشلارئنا ایلیشکین آیتلردەکی بیلگیلرین چۇغو، قورئانئن ایندیگی دؤنمدە وە جۇغروفیادا بیلینمییۇردو. موحاممدین (ع) اویغولامالارئندا دا بو داللارئ ایلگیلندیرن پک چۇق گۆندەلیک اویغولاما گؤرۆلۆر. سویون اۇتورولاراق ایچیلمەسی، بلیرلی آرالئقلارلا نافیلە اۇروچ توتولماسئ، میسواک قوللانئمئ، بانیۇنون سۇنوندا آیاقلارا سۇغوق سو توتولماسئ، نامازئن فیزیۇلۇژیک فایدالارئ وب. پک چۇق گۆنلۆک یاشاما دائیر اؤرنگین اینسان ساغلئغئ ایچین نە قادار فایدا بارئندئردئغئ، آنجاق گچن یۆزۆلدە کشفەدیلەبیلمیشتیر. بو گیبی داورانئشلارئن آللاهئن ألچیسینە ایلهام یۇلویلا گؤستریلمەسی، اۇنون حادیثلرییلە وورغولانماسئ، بیزە دە؛ “آللاهئن ألچیسیندە… گۆزل بیر اؤرنک واردئر” (آحزاب؛ 21) دەنمەسی؛ دینین یالنئزجا بیر اینانچ سیستمی دگیل، بیر یاشام بیچیمی اۇلدوغونو، حاتتا اینسان فئطراتئنا اویغون یاشام بیچیمی اۇلدوغونو گؤزلر اؤنۆنە سرمکتەدیر.
قورئاندا فیزیک، آسترۇنۇمی، بیۇلۇژی وە پیسکۇلۇژی دۆنیاسئندا حالن سئرلارئ چؤزۆلەمەمیش پک چۇق قۇنویا ایلیشکین بیلگیلر یر آلماقتادئر. بونلارئن آنلاشئلاراق بیلیمدە داحا فاضلا ایلرلەمە قایدەدیلەبیلمەسی ایچین، اۇ قۇنونون اوزمانلارئیلا، قورئانئ آنلاما متۇدو اوزمانلارئنئن وە عارابچا اوزمانلارئنئن أکیپ چالئشمالارئ یاپماسئ گرکیر.
بؤیلە بیر أکیپ چالئشماسئنا اؤرنک اۇلاراق، قوطوب بؤلگەلریندە ناماز واقیتلرینین حسابلانابیلمەسی ایچین سۆلەیمانیە واقفئ آراشتئرماجئلارئ، آسترۇنۇم وە فیزیکچیلرین هەیئەت شکلیندە اۆچ کز اۇ بؤلگەیە یاپتئغئ سەیاحاتلار وە تۆرکیە ایچیندەکی گؤزلملر وریلەبیلیر.
بو سەیاحاتلر سۇنوجوندا، هم ناماز واقیتلرینین هر گۆن بش واقیت هر بؤلگەدە حانگی کریترلرە گؤرە بلیرلنەجگی قورئاندان چئقارئلمئش، هم دە گۆن ائشئغئندان ماکسیموم یارارلانما قۇنوسوندا بیلیم اینسانلارئنا سۇموت کریترلر سونولموشتور. بو کریترلرە دایاناراق، گۆنشین آچئسال یۆکسکلیگینە وە اؤلچۆلن جۇغرافی لۇکاسیۇنونا گؤرە ألکتریک أنرژیسی قوللانئمئنئ کۇنترۇل أتمە یؤنتمی وە آراچلارئ حاققئندا بیر چالئشما یاپئلمئش وە پاتنت آلئنمئشتئر.
یینە أمبریۇلۇژی ایلە ایلگیلی آیتلرین طئب دۇکتۇرلارئنئن بولوندوغو أکیپلر طارافئندان اۇقونماسئیلا اۇرتایا چئقان چالئشمالار، قورئان آیتلرینین سئرادان اینسانلار طارافئندان یادئرغانان، آنجاق بیلیم اینسانلارئ طارافئندان تەیید أدیلن گرچکلیکلرینی اۇرتایا چئقارمئشتئر.
مەوجود اؤرنکلر چۇغالتئلابیلیر؛ آنجاق بیلیمدە داحا فاضلا قۇنودا گلیشمە ساغلانماسئ ایچین، قورئانئن أن گرچک بیلگی قایناغئ اۇلدوغونو قابول أدن وە آیتلرین آیرئنتئلارئنئ عارابچا اوزمانلارئیلا بیرلیکتە آنالیز أدەرک بیلیمسل آراشتئرمالارئنئ اۇنلارئن اۆزەرینە قوران بیلیم اینسانلارئنئن سایئسئ آرتمالئدئر.
و- قورئانئن تاقلید أدیلەمەمەسی
قورئانئن موحاممد (ع) طارافئندان یازئلدئغئنئ، کندیسینە عائید کلیمەلر ایچردیگینی سؤیلەینلر، قورئانئن ایندیگی دؤنمدە دە مەوجودتو. آللاە اۇنلارا قارشئ شؤیلە مەیدان اۇقومالاردا بولونماقتادئر:
أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَيَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۱۳﴾ فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ﴿۱۴﴾ (سورة هود)
یۇقسا اۇنو (قورئانئ)، اۇ اویدوردو مو دییۇرلار؟ اۇنلارا دە کی: “ایددیعانئزدا حاقلئیسانئز، آللاەتان باشقا چاغئرابیلەجگینیز هرکسی چاغئرئن دا، اۇنداکینە دنک اۇلاراق اویدورولموش اۇن سورە گتیرین!” چاغئردئغئنئز کیمسەلر سیزە اۇلوملو جواب ورمزلرسە قورئانئن، آللاهئن عیلمییلە ایندیریلدیگینی وە اۇندان باشقا ایلاە اۇلمادئغئنئ بیلین! آرتئق اۇنا تسلیم اۇلورسونوز، دگیل می؟ (هود سورەسی؛ 13-14)
أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۳۸﴾ (سورة یونس)
یۇقسا اۇنو (قورئانئ) “اۇ (موحاممد) اویدوردو،” مو دییۇرلار؟ دە کی: “ایددیعانئزدا حاقلئیسانئز، آللاهئن دئشئندا چاغئرابیلەجگینیز هرکسی چاغئرئن دا اۇنون دنگی بیر سورە گتیرین!” (یونوس سورەسی؛ 38)
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۲۳﴾ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ ﴿۲۴﴾ (سورة البقرة)
قولوموزا ایندیردیگیمیزدن (قورئاندان) شۆبهەنیز وارسا اۇنداکیلردن بیرینە دنک بیر سورە گتیرین. آللاە ایلە آرانئزا قۇیدوغونوز بیلگیلی کیشیلرینیزی دە چاغئرئن. ایددیعانئزدا حاقلئیسانئز یاپارسئنئز! بونو یاپمازسانئز کی آصلا یاپامازسئنئز، اۇ زامان یاقئتئ اینسانلار وە تاشلار اۇلان اۇ آتشتن کندینیزی قۇرویون. اۇراسئ، کافیرلر (آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلر) ایچین حاضئرلانمئشتئر. (باقارا سورەسی؛ 23-24)
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا ﴿۸۸﴾ (سورة الإسراء)
دە کی: “بو قورئانئن بنزەرینی گتیرمک ایچین اینسانلار وە جینلر تۇپلانسالار وە بۆتۆن گۆچلرینی بیرلشتیرسەلر بیلە بیر بنزەرینی گتیرەمزلر. (ایسرا سورەسی؛ 88)
قورئانئ کریمین کندی کندینی آچئقلاما متۇدو، اۇنداکی هر سؤزجۆگۆ بو متۇد ایچیندە دگیشمز بیر یری اۇلماسئنئ گرکتیرمکتەدیر. بونا أک اۇلاراق، اؤنجەکی کیتابلارئ تاصدیق أدن آیتلری، بلاغاتئ، ایچردیگی آنلام کۆمەلری آراسئنداکی ایلیشکیلر وە داحا پک چۇق یؤندن اۆستۆن بیر متین اۇلماسئ نیدنییلە یۆزۆللردیر هیچ کیمسە بو مەیدان اۇقومایا قارشئلئق ورەمەمیشتیر، سۇنسوزا دک دە ورەمەیەجکتیر. بو دا اۇنون آصلا بیر اینسان طارافئندان یازئلمئش اۇلامایاجاغئنئن، کلیمەسی کلیمەسینە آللاە کلامئ بیر متین اۇلدوغونون ایثباتئدئر.
