قادئنئن ایعتیبارسئزلاشتئرئلماسئ عائیلەنین، أکۇنۇمینین، مۆسلۆمان-غایرئ مۆسلیم ایلیشکیلرینین، دەولتی یؤنتمە بیچیمینین، حوقوقون وە داحا نیجە قۇنونون اینانئلماز بیر شکیلدە ساپتئرئلماسئ بونلارئن ألییلە اۇلموشتور وە اۇلمایا دوام أتمکتەدیر. بیزە دۆشن؛ آللاهئن کیتابئنا تسلیم اۇلماق وە اۇنون دینینی دۇغرو یاشایاراق تۆم اینسانلئغا تبلیغ أتمکتیر.
قادئن، تام بیر ایلگی اۇداغئدئر. شو آیتە گؤرە اۇ، اینسانئ أتکیلەین وارلئقلارئن باشئندا گلیر.
زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ… ﴿۱۴﴾ (سورة آل عمران)
قادئنلار، چۇجوقلار، یئغئنلا آلتئن وە گۆمۆش، جینس آتلار، أنعام وە تۇپراق اۆرۆنلری اینسانا، ایچی گیدەجک قادار سۆسلۆ گؤستریلمیشتیر… (آلی عیمران سورەسی؛ 14)
قادئنلار، قادئن أرکک هر اینسانا سۆسلۆ گؤستریلمیشتیر. نیتەکیم بیر قادئنئن دیگر قادئنلارئن بگنیسینی قازانما ایستگینین، أرکگین بگنیسینی قازانما ایستگیندن فاضلا اۇلدوغو دائیما گؤزلملنەبیلیر. بو یۆزدن قادئنئن چۇق ایی قۇرونماسئ گرکیر. آللاە، مۆسلۆمان-کافیر، حۆر وە أسیر آیرئمئ یاپمادان، ناموسونو قۇرویان هر قادئنا “موحصانا” دەمیش وە اۇنو قالعەنین ایچیندەیمیش گیبی قۇروما آلتئنا آلمئشتئر. آما قورئانا اویما یرینە اۇنو کندیسینە اویدورانلار هر شەیی بۇزموش، قادئنئن قۇرونموشلوغونو یۇق سایمئش وە اۇنو دگرسیزلشتیرن حۆکۆملری، سۆننی-شیعی بۆتۆن مذهبلرە یرلشتیرمەیی باشارمئشلاردئر.
بو یازئدا، قادئنا یاپئلان حاقسئزلئقلارئن بیر قئسمئ، ایلگیلی آیتلر ائشئغئندا ألە آلئناجاقتئر.
آ- قادئنئن قابورغا کمیگیندن یاراتئلدئغئ ایددیعاسئ
ألیمیزدەکی تەورات مئالینە گؤرە حاووا، آدمین قابورغا کمیگیندن یاراتئلمئشتئر.
“راب تانرئ آدمە درین بیر اویقو وردی. آدم اویورکن، راب تابرئ اۇنون قابورغا کمیکلریندن بیرینی آلئپ یرینی أتلە قاپادئ. آدمدن آلدئغئ قابورغا کمیگیندن بیر قادئن یاراتاراق اۇنو آدمە گتیردی. آدم؛ “ایشتە، بو بنیم کمیکلریمدن آلئنمئش کمیک، أتیمدن آلئنمئش أتتیر” دەدی، “اۇنا قادئن دەنیلەجک، چۆنکی اۇ آدامدان آلئندئ.” (یاراتئلئش؛ 21-23)
تەورات وە اینجیل مئاللرینە سۇقوشتورولان باعضئ یانلئشلار، بیزە حادیث اۇلاراق گچمیشتیر. بو قۇنودا، أبو حورەیرەدن گلدیگی سؤیلنن شؤیلە بیر ریوایت واردئر:
آللاهئن ألچیسی (ع) دەدی کی: “قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین؛ چۆنکی قادئن قابورغا کمیگیندن یاراتئلمئشتئر. قابورغانئن أن أگری یری اۆستۆدۆر. اۇنو دۆزلتمەیە چالئشئرسان قئرارسئن؛ بئراقئرسان أگری قالئر. سیز قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین.” (مۆسلیم)
قورئانئن بیر آیتینە یانلئش آنلام وریلەرک بو آنلایئش دستکلنمیشتیر. دیانت ایشلری باشقانلئغئنئن یایئنلادئغئ مئالدەکی آنلام شؤیلەدیر:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً…﴿۱﴾ (سورة النساء)
أی اینسانلار! سیزی بیر تک نفیستن یاراتان وە اۇندان دا أشینی یاراتان؛ ایکیسیندن بیرچۇق أرکک وە قادئن (مەیدانا گتیریپ) یایان راببینیزە قارشئ گلمکتن ساقئنئن!.. (نیسا سورەسی؛ 1)
“بیر تک نفیستن” ایفادەسی ایلە آدمین قاصدەدیلدیگی آچئقتئر. أشی دە اۇندان یاراتئلدئیسا بو مئال، تەورات مئالینە وە نبیمیزە مال أدیلن ریوایتە اویغون اۇلور.
آیتە مئال وریلیرکن عیوەج یاپئلمئشتئر. “عیوەج”؛ دۆز بیر یۆزەیدە اۇلان وە آنجاق چۇق دیققاتلئ بیر باقئشلا آنلاشئلابیلەجک أگریلیگە بنزەر بیر أگریلیکتیر. اینسانلارئ آللاهئن یۇلوندان ساپتئرمایا چالئشانلار، چۇق دیققات أدیلمەدیکچە آنلایامایاجاق چارپئتمالار یاپارلار.
اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَوَيْلٌ لِلْكَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ﴿۲﴾ الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ ﴿۳﴾ (سورة إبراهیم)
کافیرلرین (آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلرین) چتین عاذابتان چکەجگی وار. اۇنلار، دۆنیا حایاتئنئ آحیرتتن چۇق سەون وە بیر عیوەج (بیر چارپئتما) پشیندە اۇلاراق آللاهئن یۇلوندان اوزاقلاشان (اوزاقلاشتئرئلان) کیمسەلردیر. اۇنلار درین بیر ساپقئنلئق ایچیندەدیرلر. (ایبراهیم سورەسی؛ 2-3)
عیوەج یاپانلار؛ قورئانئن، حاتتا آیتلرین ایچ بۆتۆنلۆگۆنۆ بۇزارلار. ایسلام تاریحیندەکی بللی بیر دؤنمدن سۇنرا عالیملر قوتسال سایئلئپ اۇنلارئن سؤیلەدیکلرینی سۇرغولاماق یاساقلاندئغئ ایچین یاپئلان عیوەجلر، اوزون زامانلار گؤرۆلەمەمیشتیر. شیمدی نیسا سورەسینین ایلک آیتیندە یاپئلان عیوەجی گؤرەلیم؛ آیتین ایلک بؤلۆمۆ شؤیلەدیر:
أی اینسانلار! سیزی بیر تک نفیستن یاراتان راببینیزە یانلئش یاپماقتان ساقئنئن!
اینسانلئغئن باباسئ آدم (ع) اۇلدوغوندان “سیزی” ایفادەسی ایلە “بابانئز آدمی” دەندیگی آچئقتئر. دیمک کی آدم، بیر تک نفیستن یاراتئلمئشتئر، آیتین دوامئ شؤیلەدیر:
اۇنون (اۇ نفسین) أشینی دە اۇندان (آدمی یاراتتئغئ نفیستن) یاراتمئشتئر.
بوراسئ “آدمین أشینی دەآدمدن یاراتمئشتئر” شکلیندە آنلاشئلمئشتئر آما بونون دۇغرو اۇلما ایحتیمالی یۇقتور. چۆنکی عارابچادا کلیمەلر، أرککلی وە دیشیلی اۇلاراق ایکییە آیرئلئر. آدم أرکک، آدمین یاراتئلدئغئ نفیس دیشیدیر، آیتتە دیشی ایچین قوللانئلان ایکی عادد “ها = اۇ” ضامیری واردئر. بونلارئن ایکیسی دە حاووانئن یاراتئلدئغئ نفسین آدمین یاراتئلدئغئ “نفیس” اۇلدوغونو گؤسترمکتەدیر. یاعنی آدم نەدن یاراتئلمئشسا، حاووا دا اۇندان یاراتئلمئشتئر.
بورادا آدم ایلە حاووانئن یومورتا ایکیزی اۇلدوغو عاقلا گلەبیلیر. آنجاق اۇ مۆمکۆن دگیلدیر. چۆنکی شو آیتە گؤرە حاووا داحا سۇنرا یاراتئلمئشتئر:
خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا… ﴿۶﴾ (سورة الزمر)
(آللاە) سیزی (آتانئزئ) بیر تک نفیستن یاراتمئشتئر. اۇنون (اۇ نفسین) أشینی دە داحا سۇنرا اۇندان (آدمی) یاراتتئغئ نفیستن) اۇلوشتورموشتور… (زۆمر سورەسی؛ 6)
آدم وە حاووانئن یاراتئلدئغئ نفسین نە اۇلدوغونو دا شو آیتتن اؤگرنیۇروز:
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ ﴿۹۸﴾ (سورة الأنعام)
سیزی بیر تک نفیستن اۇلوشتوروپ گلیشتیرن اۇدور. آردئندان بیر مۆستاقاررا (بیر سۆرە قالاجاغئنئز راحیم کانالئنا) وە مۆستەوداعا (آنانئزئن وۆجودونا وداع أدەجگینیز راحیمە) گچرسینیز. آنلامایا چالئشان بیر تۇپلولوق ایچین آیتلریمیزی آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلامئشئزدئر. (أنعام سورەسی؛ 98)
دیمک کی قادئن-أرکک هر اینسان، عاینئ نفیستن یاعنی “دؤللنمیش یومورتادان” یاراتئلمئشتئر.
