مۆرید
“ایرادەسی اۇلمایان، ایرادەسیندن سۇیوتلانان، ایرادەسینی قوللانمایان، طاریقاتا گیرن شەیحە باغلانان، درویش، بندە؛ أفندیسی اۇلان شەیحین قولو. جنازە اۇنو یئقایان کیمسەنین اؤنۆندە ناسئل ایرادەسیز ایسە مۆرید دە شەیحینین اؤنۆندە اۇ شکیلدە ایرادەسیزدیر. بیر کؤر کندیسینی یدن /یؤنلندیرن کیشییی اوچورومون کنارئندا ناسئل تاعقیب أدرسە، مۆرید دە هر حوصوصتا شەیحینی اؤیلە تاعقیب أدر. مۆرید کندی شاحصی ایرادەسینی شەیحینین ایرادەسیندە یۇق أتمیشتیر. اۇنون ایچین ایرادەسیزدیر. مۆرید شەیحینین بویروق وە ایرادەسینی یرینە گتیرن بیر آلتتیر.
مۆرید کلیمەسینین تانئمئنا باقئلئرسا قارشئمئزا شەیحینی کؤرۆ کؤرۆنە تاقلید أدن حاتتا اۇنا قول اۇلان، آصلا کندی باشئنا بیر شەی دۆشۆنۆپ ایرادە اۇرتایا قۇیامایان، شەیحین ألیندە اۇیون حامورو گیبی، ایستەدیگی گیبی شکیللندیرن بیر کیشیلیک اۇرتایا چئقارماقتادئر. شاحصییتی یۇق أدیلمیش، شەیحینین قولو اۇلمایئ قابول أدن بیریسی مۆشریک دگیلسە، شیرک نەدیر؟ هیچبیر ایرادە اۇرتایا قۇیامایان، وارلئق گؤسترەمەین، شەیحینە قول اۇلاجاغئم دییە کندی کاراکترینی اؤلدۆرن بیریسینین بئراقئن مۆسلۆمان اۇلمایئ، اینسان اۇلوپ اۇلمادئغئ بیلە تارتئشمالئدئر. گۆنۆمۆزدە یر یۆزۆنۆن أن زنگین وە وریملی تۇپراقلارئنا صاحیب اۇلمامئزا راغمن ایسلام عالمینین سۆرۆنمەسی، ایشتە بو ذیهنییت سببییلەدیر. حورافەلرین، ایشغاللرین، سؤمۆرۆلرین وە دین تیجارتینین چئغ گیبی اۆزەریمیزە چؤکمەسینە نیدن اۇلان بو آنلایئشلا بیر آن اؤنجە حسابلاشمالئیئز.
اینسانئ کامیل
“اۇلغون یتیشکین کیشی، آللاهئن یر یۆزۆندەکی حالیفەسی اۇلماسئ ایعتیبارئ ایلە اۇنون بۆتۆن ایسیم وە صئفاتلارئنا ماظهار اۇلان وە بش حاضرتی، یاعنی وارلئغئن أساس مرتبەلرینی تۆمۆیلە کندیسیندە تۇپلایان اینسان. کامیل اینسان گؤز ببگینە بنزەر، هر شەیی گؤرۆر آما کندیسینی گؤرەمز. اینسانئ کامیل آللاهئن گؤزۆدۆر (عاینوللاە)، عالمین نورودور. کامیل اینسان آللاهئن ذات، صئفات وە ایسیملرینین آیناسئدئر. اینسانئ کامیل آللاهئن صورتی، آللاە دا اۇنون روحو گیبیدیر. دیگر طارافتان اینسانئ کامیل عالمین روحو، عالم دە اۇنون صورتیدیر. اینسانئ کامیل عالمین وار اۇلوشونون وە وارلئغئنئ سۆردۆرمەسینین سببیدیر، بو آنلامدا وارلئغئ مەیدانا گتیرن وە اۇنو موحافاظا أدن ایلکەدیر.
تاصاووف وە طاریقاتلاردا شەیحلرە، ولیلرە یا دا نبیلرە وریلن اینسانئ کامیل صئفاتئنئن تانئمئنا باقئلاجاق اۇلورسا اۇلدوغو گیبی شیرکتیر. اینسانئ کامیل اۇلاراق قابول أدیلن کیمسەلرین آللاهئن بۆتۆن ایسیم وە صئفاتلارئنئ اۆزەریندە تاشئماسئ، هر شەیی گؤرمەسی، آللاهئن گؤزۆ اۇلماسئ، آللاهئن آیناسئ اۇلماسئ، داحاسئ آللاهئن صورتی قابول أدیلمەسی؛ ایسلام اینانجئ ایلە آصلا باغداشماز. اینسانئ کامیل قابول أدیلن شەیحین کائیناتئن وار اۇلوشونون سببی وە مەیدانا گتیریجیسی اۇلاراق قابول أتمک، آللاەتان باشقا یاراتئجئلار وە تانرئلار ایجاد أتمکتیر. یوقارئدا یاپئلان تانئمئن هیچبیر قورئانی دایاناغئ یۇقتور. هیچبیر نبی بؤیلە بیر شەیدن باحثەتمەمیشتیر. کندیسینی بؤیلە تانئتمامئشتئر. ترسینە آللاهئن ألچیلری بو تۆر شیرک اینانئشلارلا مۆجادلە أتمیشلردیر.
ایسلامی وە اینسانی ، قولاغا حۇش گلن شیعارلار آلتئندا بیزە پازارلانان شیرکی چۇق ایی تانئماق زۇروندایئز. باشتان سۇرونسوز گؤرۆلن نیجە قاورام واردئر کی، اینجەلندیگیندە ایچیندن شیرک ویرۆسۆ چئقماقتادئر. بیزە شیرکی حیسسەتتیرمەدن آشئلامایا چالئشانلار ألبتتە بیزیم کۆلتۆرۆمۆزە وە روح دۆنیامئزا اویغون قاوراملارئ قوللاناجاقلاردئر. اینسانئ کامیل قاورامئ دا بو توزاقلاردان بیر تانەسیدیر.
آللاهئن حالیفەسی
حالیفە بیر اؤنجەکینین یرینی آلان کیمسەدیر. بو تانئم تاصاووفتا، آللاهئن ایسیم وە صئفاتلارئنئ اۆزەریندە تاشئیان بیر تۆر یارئ تانرئلئق ایفادەسیدیر. تاصاووفا گؤرە اینسانئ کامیل، آللاهئن حالیفەسیدیر. اۇنون آدئنا ایش یاپار، یر یۆزۆندە آللاهئن گؤلگەسی اۇلوپ آصلئندا اۇنون یانسئماسئدئر.
“حالیفە وە حیلافت قۇنوسو اۆزەریندە گنیش بیر شکیلدە دوراراق بونو تاصاووفون تمل قاورامئ حالینە گتیرن موحییددین ایبنۆل عارابی وە تاعقیبچیلری اۇلموشتور. ایبنۆل عارابییە گؤرە آللاهئن حالیفەسی، ایسیم وە صئفاتلارئیلا کندیسیندە أن مۆکممل بیچیمدە تجللی أتتیگی اینسانئ کامیلدیر. مۆلک آللاهئندئر. اینسانئ کامیل بو مۆلکتە اۇنون حالیفەسی یاعنی وکیلیدیر. مۆهۆر ناسئل حازینەیی قۇرورسا آللاە دا حالیفەسی اۇلان اینسانئ کامیل واسئطاسئیلا حالقئ وە مۆلکۆ اؤیلە قۇرور. اؤتە یاندان اینسان ایشینی وە وارلئغئنئ آللاهئن حیمایەسینە حاوالە أتتیگی ایچین آللاە دا اینسانئن حالیفەسیدیر. (…) ولیلر آراسئندا دۇغرودان دۇغرویا آللاەتان حۆکۆم آلان حالیفەلر دە واردئر. اۇنلارئن آللاەتان حۆکۆم آلماسئ پەیغامبرلرین حۆکۆم آلماسئ عاینئدئر. “سن دە اۇنلارئن یۇلونا اوی!” (أنعام؛ ) مئالیندەکی آیتە گؤرە حارەکت أدن رسولی أکرمین کندیسیندن اؤنجەکی پەیغامبرلرە اویماسئ آللاەتان حۆکۆملر وە بیلگیلر آلماسئنا ناسئل أنگل اۇلمامئشسا، حالیفەنین دە آللاەتان دۇغرودان حۆکۆم وە بیلگی آلماسئ حض. پەیغامبرە اویماسئنا أنگل اۇلماز. اۇنون حاققئندا “کشفن آللاهئن حالیفەسی، ظاهیرن رسولوللاهئن حالیفەسی” دەنیر.
ولیلرین، نبیلر گیبی آللاەتان بیلگی آلدئغئنئ سؤیلەمک، آللاە حاققئندا یالان اویدورماقتئر. قورئانا گؤرە اینسانلار آللاهئن دگیل، بیربیرینین حالیفەسیدیرلر.
عابدولعازیز بایئندئر بو دورومو شؤیلە آچئقلار:
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿۳۰﴾ (سورة البقرة)
بیر گۆن راببین ملکلرە: “یر یۆزۆندە بیر حالیفەلیک اۇلوشتورماقتایئم،” دەدی. ملکلر: “اۇرادا قارئشتئرئجئلئق یاپاجاق وە قان دؤکەجک بیریلرینی می اۇلوشتوریۇرسون؟ آما نەیلەرسن، گۆزل أیلەرسین؛ بیز بو سببلە سانا بۇیون أگریز. سن أن تمیزینی یاپارسئن،” دەدیلر. آللاە دەدی کی: “بن سیزین بیلمەدیکلرینیزی بیلیریم.” (باقارا سورەسی؛ 30)
باشقاسئنئن یرینە گچنە؛ “حالیفە” وەیا “حالف” دەنیر. هر اینسان، اؤنجەلیکلە عائیلە بۆیۆکلرینین یرینە گچر. حایاتئ بۇیونجا بیرچۇق کیمسەنین مالئنئ، ماقامئنئ وە ایمکانلارئنئ ألە گچیرەبیلەجگی گیبی ألیندە اۇلانئ دا قاپتئرابیلیر.
بۆتۆن قارئشئقلار، ألیندەکینی قایبەتمە قۇرقوسوندان وەیا باشقاسئنئن یرینە گچمە آرزوسوندان قایناقلانئر. نبیلرە قارشئ گلنلر دە أللریندەکینی قایبەتمە قۇرقوسو ایلە حارەکت أتمیشلردیر. بونا قارشئلئق هر بیر نبی شونو سؤیلەمیشتیر:
وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۱۲۷﴾ (سورة الشعراء)
بن سیزدن بونون بیر قارشئلئغئنئ بکلەمییۇروم. آلاجاغئم قارشئلئغئ عالملرین راببی ورەجکتیر. (شوعارا سورەسی؛ 127)
ملکلر؛ “اۇرادا قارشتئرئجئلئق یاپاجاق وە قان دؤکەجک بیریلرینی می اۇلوشتورںۆرسون؟” دەرکن، بو سیستمدن دویدوغو أندیشەیی آقتارمئشلاردئر. آللاە تعالا بونون اۇلمایاجاغئنئ سؤیلەمەمیش آما ملکلرین بیلمەدیگی شەیلر اۇلدوغونو بلیرتمیشتیر. بو آیتە دایانئلاراق اینسانئن، آللاهئن حالیفەسی اۇلدوغو ایددیعا أدیلیر. حالیفە، کندیندن اؤنجەکینین یرینە قۇنان وە اۇنون ماقامئنا گچن کیشیدیر. اؤنجەکی کیشی یا اۇرادا بولونمامالئ وەیا عاجیز یاحود اؤلمۆش اۇلمالئدئر. بونلار آللاە حاققئندا دۆشۆنۆلەمز. اؤیلە ایسە اینسان آللاهئن دگیل، آنجاق بیر باشقا اینسانئن حالیفەسی اۇلابیلیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ ﴿۲۶﴾ (سورة ص)
باق داوود! بیز سنی بو تۇپراغا حالیفە یاپتئق. اینسانلار آراسئندا گرچکچی قارارلار ور. آرزونا اویما، بو سنی آللاهئن یۇلوندان ساپتئرئر. چۆنکی آللاە یۇلوندان ساپانلار، حساب گۆنۆنۆ اونوتتوغو ایچین کندیسینە چۇق شیددتلی بیر عاذاب واردئر. (صاد سورەسی؛ 26)
چۆنکی داوود، کندیندن اؤنجە اۇ تۇپراغا حاکیم اۇلان طالوت’ون یرینە گچمیشتی. قۇنو ایلە ایلگیلی آیتلرین تامامئ اینسانلارئن بیربیرینە حالیفە اۇلماسئنئ آنلاتئر. اۇنلاردان ایکیسی شؤیلەدیر:
فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ ﴿۷۳﴾ (سورة یونس)
قاومی، نوحو یالانجئ یرینە قۇیدو. بیز دە اۇنو وە گمیدە کندیسییلە برابر اۇلانلارئ قورتاردئق. اۇنلارئ اؤتەکیلرە حالیفەلر یاپتئق. آیتلریمیزی یالان سایانلارئ دا سودا بۇغدوق. باق باقالئم، اویارئلان اۇ کیمسەلرین سۇنو ناسئل اۇلموش! (یونوس سورەسی؛ 73)
قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ ﴿۱۲۹﴾ (سورة الأعراف)
ایسرائیل اۇغوللارئ موسایا (ع) دەمیشلردی کی: “سن گلمەدن اؤنجە دە ایشکنجە گؤردۆک، گلدیکتن سۇنرا دا.” موسا دەدی کی: “بلکی راببینیز دۆشمانلارئنئزئ یۇق أدر دە، بو تۇپراقتا سیزی اۇنلارئن حالیفەسی یاپار. سۇنرا دا ناسئل داوراناجاغئنئزا باقار.” (آعراف سورەسی؛ 129)
اینسانئ آللاهئن حالیفەسی سایماق، تئۇکراسینین وە واحدتی وۆجود اینانجئنئن تمللرینی آتماقتئر. ایبنی آعرابینین داحا آچئق ایفادە أتتیگی گیبی، تاصاووفا گؤرە آللاهئن حالیفەسی اۇلماق دۇغرودان آللاەتان بیلگی وە حۆکۆم آلماق یاعنی آللاهئن ألچیسینین یرینە گچمکتیر. اؤنجە نبینین یرینی آلان بو کیشیلر داحا سۇنرا حاطاسئز، قوصورسوز وە گۆناهسئز سایئلدئغئندان، آللاهئن یرینی آلئرلار وە شیرک مکانیزماسئ ایشلەمەیە باشلار.
