دیمک کی، دۆنیایئ ایستەین چالئشماق زۇروندادئر. هم دۆنیایئ هم آحیرتی ایستەین دە چالئشماق زۇروندادئر. چالئشمایانا بیر شەی یۇقتور. باشارئنئن ایکی شارطئ واردئر؛ بیری دۇغرو ترجیحتە بولونماق، دیگری ایسە گرکلی گۆجە صاحیب اۇلماقتئر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا ﴿۳۰﴾ (سورة الإسراء)
سنین راببین رئزقئ، ترجیحینی دۇغرو یاپان وە گرکلی گۆجە صاحیب اۇلان ایچین یایار. اۇ، قوللارئنئن ایچینی بیلیر وە هر شەیی گؤرۆر. (ایسرا سورەسی؛ 30)
یر یۆزۆندە پەینیر، أکمک، آش وب. حاضئر واضعییتتە یۇقتور. آما آللاە، اۇنلارئ ألدە أتمە ایمکانلارئنئ یاراتمئشتئر. بو ایمکانلارئ قوللانمایانلار، اۇ نیعمتلرە اولاشمازلار.
اۇ شؤیلە بویورور:
… وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ ﴿۱۰﴾ (سورة فصلت)
… غئدالارئنئن اؤلچۆسۆنۆ دؤرت گۆندە اۇلوشتوروپ آرایانلار ایچین دنگەلی بیر شکیلدە یایان اۇدور. (فوصصیلت سورەسی؛ 10)
کیم گرکلی چالئشمایئ یاپارسا، نیعمتلرە اولاشابیلیر. آللاە، کندیلرینە شؤیلە سسلنمەمیزی ایستەمیشتیر:
… وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿۲۷﴾ (سورة آل عمران)
… ترجیح أتتیگینە اۇرانتئسئز رئزئق وریرسین. (آلی عیمران سورەسی؛ 27)
ایمکانلار بۇل اۇلسا آما گرکلی گۆجە صاحیب اۇلمازساق وەیا گۆجۆمۆز اۇلدوغو حالدە چالئشمازساق ألیمیزە بیر شەی گچمز. بو سببلە گرکلی گۆجۆ ألدە أتمک وە چالئشماق گرکیر. قوراقلئق، آشئرئ یاغمور وە دپرم گیبی آفتلرە قارشئ گۆجۆمۆز یتمەیەجگی ایچین دە بۆتۆن تدبیرلری آلدئقتان سۇنرا آللاها توەککۆل أدیلملیدیر.
تفسیر وە مئاللردە باعضئ آیتلرە فارقلئ آنلام وریلینجە توەککۆل یانلئش آنلاشئلمئشتئر. مثەلا یوقارئدا گچن ایسرا سورەسینین؛ 30-نجی آیتینە شؤیلە مئال وریلمیشتیر:
إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا ﴿۳۰﴾ (سورة الإسراء)
شو کسین کی، راببین دیلەدیگی کیمسەنین ناصیبینی بۇللاشتئرئر. دیلەدیگینین ناصیبینی دارالتئر. چۆنکی راببین، قوللارئنئن هر حالینی بیلیپ گؤرمکتەدیر. (ایسرا سورەسی؛ 30)
فارقلئ آنلامئن سببی، آیتتەکی “یَشَاءُ = ایستەر” وە “یَقدِرُ = گۆجۆ یتر” فیعیللرینین فاعیلی اۇلان “اۇ” ضامیرینین “راببە” دؤندۆرۆلمەسیدیر. عارابچادا ضامیر أن یاقئنئنئ گؤستریر، اوزاق ایچین قارینە گرکیر. بؤیلە بیر قارینە اۇلمادئغئندان بورادا ضامیر، “مَن = کیم”ی گؤستریر.
بونا بیر اؤرنک دە سبە سورەسینین 39-نجو آیتینە وریلن شو مئالدیر:
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ … ﴿۳۹﴾ (سورة سبأ)
دە کی: “دۇغروسو راببیم، قوللارئندان دیلەدیگینە رئزقئ بۇل وریر، دیلەدیگینە دە قئسار.” (سبە سورەسی؛ 39)
عارابچا باقئمئندان دۇغرو آنلام شؤیلە اۇلور:
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ … ﴿۳۹﴾ (سورة سبأ)
دە کی: “راببیم رئزقئ، ترجیحینی دۇغرو یاپان وە یترلی دۇنانئما صاحیب اۇلان قوللارئ ایچین یایار…” (سبە سورەسی؛ 39)
4– آللاهئن عاففئ ایلە آلدانما
چۇق کیمسە، “آللاە بیزە نییە عاذاب أتسین کی؟”، “یاراتتئغئ، بسلەییپ بۆیۆتتۆگۆ قولونا عاذاب أدر می؟” گیبی سؤزلرلە کندینی آلداتئر. کیمیلری دە یاپتئغئ باعضئ ایی ایشلرین قورتولوشلارئنا سبب اۇلاجاغئنئ سانئر. بدیردە نبیمیزین آبئجاسئ عابباس وە آرقاداشلارئ أسیر اۇلونجا، مۆسلۆمانلار اۇنلارئ مۆشریک اۇلدوغو ایچین عایئبلامئشلاردئ. عابباس شؤیلە دەدی: “واللاهی بیز دە مسجیدی حارامئ عیبادتە آچئق توتار، سئقئنتئدا اۇلانئن سئقئنتئسئنئ گیدریر، کاعبەیی قۇرور، حاجئلارا سو داغئتئرئز.”
بونون اۆزەرینە شو آیت ایندی:
أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿۱۹﴾ (سورة التوبة)
سیز حاجئلارا سو ورمەیی وە مسجیدی حاراما حیذمتی، آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانان وە آللاە یۇلوندا بۆتۆن أنگللرە گؤگۆس گرن کیمسەنین یاپتئغئ ایلە بیر می توتیۇرسونوز؟ بونلار آللاە قاتئندا بیر اۇلمازلار. آللاە، یانلئشلار ایچیندەکی بیر تۇپلومو یۇلا گتیرمز. (تەوبە سورەسی؛ 19)
