عاقلئنئ قوللانمامانئن فایدالارئ (!)
دین تاجیرلرینین أن سەومەدیگی اینسانلار، عاقلئنئ قوللانان مۆسلۆمانلاردئر. دین تاجیرلری سۇرو سۇران، آراشتئرما یاپان وە اینجەلەین بیر تۇپلومون اۇلوشماسئنئ آصلا ایستەمزلر. چۆنکی بؤیلە بیر تۇپلومدا دین تیجارتینە، آلداتمایا وە آلدانمایا یر یۇقتور.
عاقئل،آللاهئن اینسان اۇغلونا وردیگی أن اؤنملی نیعمتلردن بیریسیدیر. عاقئل کلیمەسی “آلئقۇیان، أنگللەین باغ” آنلامئنا گلیر. بورادان حارەکتلە عاقئل ایچین شو تانئمئ یاپابیلیریز: “عاقئل، کؤتۆلۆک وە آحلاقسئزلئغا أنگل اۇلان، اینسانئ واحییلە بیرلیکتە فئطراتئنداکی گرچکلرە باغلایان قابیلییتتیر.” قوللانئلمایان عاقئل، یۇق حۆکمۆندەدیر. قورئانئن أن چۇق وورغو یاپتئغئ قۇنولارئن باشئندا “عاقلئ قوللانماق وە دۆشۆنمک” گلیر. قورئان، عاقلئنئ ایشلتنلرە حیطاب أدر:
إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿۲﴾ (سورة یوسف)
بیز اۇنو سانا، عاقلئنئزئ چالئشتئراسئنئز دییە عارابچا بیر قورئان اۇلاراق ایندیردیک. (یوسوف سورەسی؛ 2)
إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿۳﴾ (سورة الزخرف)
گرچکتن بیز اۇنو، بلکی عاقلئنئزئ قوللانئرسئنئز دییە عارابچا بیر قورئان قئلدئق. (زوحروف سورەسی؛ 3)
آللاە ایندیریلن آیتلر اۆزەریندە درین درین دۆشۆنۆلمەسینی أمرەدر:
كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ ﴿۲۹﴾ (سورة ص)
عاقئل صاحیبلرینین، آیتلرینی دۆشۆنمەسی وە اؤگۆت آلماسئ ایچین سانا ایندیردیگیمیز مۆبارک بیر کیتابتئر. (صاد سورەسی؛ 29)
وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ﴿۲۷﴾ (سورة الزمر)
آند اۇلسون، بیز بو قورئاندا اینسانلارا هر تۆردن اؤرنکلر وردیک کی دۆشۆنۆپ اؤگۆت آلابیلسینلر. (زۆمر سورەسی؛ 27)
قورئان عاقلئنئ چالئشتئرمایانلارئ، توتقولارئنئن کؤلەسی اۇلانلارئ قئنار وە أن ضارارلئ وارلئقلار اۇلاراق گؤستریر:
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ ﴿۲۲﴾ (سورة الأنفال)
شۆبهەسیز آللاە قاتئندا جانلئلارئن أن کؤتۆسۆ، دۆشۆنمەین ساغئرلار وە دیلسیزلردیر. (أنفال سورەسی؛ 22)
أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا ﴿۴۳﴾ أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا ﴿۴۴﴾ (سورة الفرقان)
کؤتۆ دویغولارئنئ کندیسینە تانرئ أدینن کیمسەیی گؤردۆن مۆ؟ شیمدی اۇنا سن می وکیل اۇلاجاقسئن؟ یۇقسا سن، اۇنلارئن چۇغونون گرچکتن سؤز دینلەیەجگینی یاحود عاقلئنئ چالئشتئراجاغئنئ مئ سانیۇرسون؟ گرچکتە اۇنلار حایوانلار گیبیدیر، حاتتا گیدیشچە داحا ساپئقتئرلار. (فورقان سورەسی؛ 44-43)
عاقلئنئ قوللانمایان کیشیلر، نە قادار سؤمۆرۆرسنیز سؤمۆرۆن ایعتیراض أتمزلر. أتیندن، سۆتۆندن، یۆنۆندن یارارلانئلان جانلئلار گیبی سۇیولمایا مۆساعیدتیرلر. ایشتە بو یۆزدن دؤرت آیاقلئ جانلئلارا بنزتیلمیشلردیر. شو حالدە عاقلئنئ چالئشتئرمایان کیشی، قاندئرئلمایا وە کؤلە یاپئلمایا مۆسائید أن زاواللئ تیپتیر.
عاقلئنئ قوللانمایان کیشی، یۆجەلیگین وە اۇنورون آللاهئن واحییندە اۇلدوغونو گؤرەمز وە کندیسینە تانرئلار ایجاد أدر:
لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿۱۰﴾ (سورة الأنبیاء)
آند اۇلسون، سیزە اؤیلە بیر کیتاب ایندیردیک کی، سیزین بۆتۆن شرف وە شانئنئز اۇندادئر. حالا عاقلئنئزئ قوللانمایاجاق مئسئنئز؟ (أنبیا سورەسی؛ 10)
أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿۶۷﴾ (سورة الأنبیاء)
یازئقلار اۇلسون، سیزە دە؛ آللاە ایلە بیرلیکتە تاپماقتا اۇلدوقلارئنئزا دا! حالا عاقلئنئزئ باشئنئزا آلمایاجاق مئسئنئز؟ (أنبیا سورەسی؛ 67)
کائیناتئ، دۇغا آیتلرینی آنجاق عاقلئنئ قوللانانلار اۇقویابیلیرلر. آللاهئن أورنە یرلشتیردیگی گرچکلری گؤرەبیلمک ایچین عاقلئنئ قوللانماق أن اؤنملی شارطتئر:
يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿۱۱﴾ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿۱۲﴾ وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ ﴿۱۳﴾ (سورة النحل)
آللاە سیزین ایچین، اۇ سو ایلە أکین، زەیتین، حورمالئقلار، اۆزۆملر وە هر چشیت مەیوەلری بیتیریر. شۆبهەسیز کی بوندا دۆشۆنەجک بیر تۇپلولوق ایچین بۆیۆک بیر عیبرت واردئر. گجەیی، گۆندۆزۆ، گۆنشی وە آیئ سیزین حیذمتینیزە آللاە وردی. بۆتۆن یئلدئزلار دا اۇنون أمرینە بۇیون أگمیشلردیر. شۆبهەسیز کی بوندا عاقلئنئ قوللانان بیر تۇپلوم ایچین عیبرتلر واردئر. یر یۆزۆندە سیزین ایچین یاراتتئغئ دگیشیک رنکلردەکی شەیلری دە سیزین حیذمتینیزە سونموشتور. ألبتتە بوندا اؤگۆت آلان کیمسەلر ایچین بیر عیبرت واردئر. (ناحل سورەسی؛ 13-11)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿۱۶۴﴾ (سورة البقرة)
شو بیر گرچک کی، گؤکلرین وە یرین یاراتئلئشئندا، گجە ایلە گۆندۆزۆن بیربیری آردئنجا گلیشیندە، اینسانلارئن یارارئ ایچین دنیزدە یۆزۆپ گیدن گمیلردە، آللاهئن گؤکتن سویو ایندیریپ اۇنونلا، اؤلۆمۆندن سۇنرا تۇپراغئ دیریلتەرک اۆزەرینە تۆم جانلئلاردان یایماسئندا، رۆزگارلارئن بیر دۆزن ایچیندە یؤندن یؤنە چەوریلمەسیندە، گؤک وە یر آراسئندا بیر حیذمتە مەمور أدیلن بولوتلاردا، عاقلئنئ ایشلتن بیر تۇپلولوق ایچین سایئسئز ایزلر (ایشارتلر /عیبرتلر) واردئر. (باقارا سورەسی؛ 164)
