آللاهئن ألچیلرینی بیلە قوللوقتان داحا یوقارئ بیر مرتبەیە چئقارماماق، بیزیم ایمانئمئزئن اۇلمازسا اۇلمازئدئر. آما یوقارئداکی ایفادەلردە حض. عالی، حاشا تانرئلاشتئرئلمئش دورومدادئر! اؤیلە یا، نە قادار دگرلی اۇلورسا اۇلسون بیر اینسان ایچین “تانرئنئن ذاتئنا یاپئشمئش، اۇ اۇلموشتور”، “ایبتیداسئز أوول اۇ ایدی، سۇنسوز آحیر دە اۇ اۇلور” وە “اۇ، حاق ایلە أبدیدیر” جۆملەلرینی قوللانماق، اۇنو تانرئلاشتئرماقتان باشقا نە آنلاما گلەبیلیر کی! بو اؤزللیکلر سادەجە وە سادەجە آللاها ماحصوصتور. اۇ، شؤیلە بویورموشتور:
هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿۳﴾ (سورة الحدید)
أوول دە اۇدور، آحیر دە. ظاهیر دە اۇدور، باطئن دا. اۇ، هر شەیی بیلندیر. (حادید سورەسی؛ 3)
مەولانا عاینئ أثریندە بۆتۆن نبیلرە أن زۇر زامانلارئندا یاردئم أدن کیشینین آصلئندا حض. عالی اۇلدوغونو (!) شؤیلە آنلاتماقتادئر:
“آدمین تۇپراغئ اۇنون نوروندان ایدی. اۇ سببلە ملکلرین تاجئ اۇلدو؛ آللاهئن ایسیملری اۇندان بلیردی. اۇ تمیز وە یۆجە ایمامئن عیلمی سایەسیندە آدم، هر شەیی آنلادئ. (…)
شیت، کندیندە عالینین نورونو گؤردۆ وە یۆکسک عالمی اؤگرندی. نوح، کندینی یۆکسک منزیلە اولاشتئرئنجایا قادار، ایستەدیگینی حپ اۇندان بولدو. یینە اۇنداندئر کی، قورتولوشا أرن نوح، نهیردە غایرت طوفانئنئ بولدو دا بلادان قورتولموش اۇلدو. حالیل ایبراهیم پەیغامبر، دۇستلوقلا اۇنو آندئ دا آتش اۇنا آل لالە اۇلدو. نمرودون آتشی، اۇ آللاهئن دۇستونا حپ گۆل، نسرین، لالە اۇلدو. یینە اۇ ایدی کی، کەیفییلە کندی قۇیونونو ایسماعیلە قوربان أتتی. یوسوف، قویودا اۇنو آندئ دا، اۇ سالطانات مۆلکۆنۆ سۆسلەین تاحتئ بولدو. یاعقوب، اۇنون اؤنۆندە بیرچۇق اینلەدی دە یوسوفون قۇقوسونو آلئپ گؤزلری آچئلدئ. عیمرانئن اۇغلو موسا، اۇنون نورونو گؤردۆ دە اوزون گجەلر حایران قالدئ. قئرق گجە کندیندن گچتی؛ قاووشما وە گؤرۆشمە ذەوقینە دالدئ. سۇنرا دەدی کی: “یا راببی! بانا بو لۆطفوندان بیر عالامت ور.” حاق اۇنا: “ایشتە سانا نورلو ألی (یدی بەیضایئ) وردیم” دەدی.
یینە عالینین ورگیسیدیر کی، مریەمە آرقاداش اۇلدو دا عیسا وۆجودا گلدی.
(…) دیندە أوول، آحیر اۇ ایدی. آللاە ایلە ایچلی دئشلئ اۇ ایدی.
(…) أی أفندی! بنیملە بۇشونا قاوغا أتمە، بو بؤیلەدیر.” (جلالددین رومی)
آلئنتئلادئغئمئز بو جۆملەلرین مرکزینە تەوحیدی یرلشتیرمیش دینی مۆبینی ایسلامئن ایلکەلری ایلە اویوشتورولماسئ مۆمکۆن مۆدۆر؟ پکی، بونا راغمن “مۆبارک” قابول أدیلن بیر کیمسە طارافئندان سؤیلنمیش اۇلدوغو ایچین قابول مو أدیلەجکتیر؟ یۇقسا سادەجە شو آیتلر بیلە بو تۆر دۆشۆنجەلرین ایسلامدا یری اۇلمادئغئنئ سؤیلەمک ایچین کافی دگیل میدیر:
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ ﴿۶۲﴾ أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿۶۳﴾ (سورة النمل)
62- (اۇنلار مئ حایئرلئ) یۇقسا داردا قالان بیری یاردئم ایستەدیگیندە یاردئمئنا قارشئلئق وریپ سئقئنتئلارئنئ گیدرن وە سیزی یر یۆزۆنۆن حاکیملری یاپان (آللاە) مئ؟ آللاە ایلە بیرلیکتە باشقا بیر ایلاە مئ وار؟ بیلگینیزی نە قادار آز قوللانیۇرسونوز؟
63- (اۇنلار مئ حایئرلئ) یۇقسا قارالارئن وە دنیزلرین قارانلئقلارئ ایچیندە سیزە یۇلونوزو بولدوران وە راحمتیندن اؤنجە رۆزگارلارئ مۆژدەجی اۇلاراق گؤندرن (آللاە) مئ؟ آللاە ایلە بیرلیکتە باشقا بیر ایلاە مئ وار؟ آللاە اۇنلارئن أش قۇشتوقلارئندان اوزاقتئر. (نمل سورەسی)
شیرکلە ایلگیلی بونجا آیتتن سۇنرا ذیهینلرە شؤیلە بیر سۇرو گلمەسی قووتلە موحتملدیر: یانلئش اۇلدوغونو بیلە بیلە اینسانلار نیچین شیرک دۆزنینی دوام أتتیریرلر؟
8- شیرک دۆزنی نیچین دوام أتتیریلیۇر
قورئانا مۆراجاعات أتتیگیمیزدە بو سۇرویا جواب تشکیل أدەبیلەجک آیتلرلە قارشئلاشیۇروز. شؤیلە کی:
بیلیندیگی گیبی حض. ایبراهیمین قاومی دە مککە مۆشریکلری گیبی، قوتسال سایدئغئ وارلئقلارئن پوتلارئنئ یاپاراق اۇنلارا تاپیۇرلاردئ. بیر گۆن حض. ایبراهیم، اۇنلارئن تاپتئغئ پوتلارئ یئقمئش، آما ایچیندن أن بۆیۆک اۇلانئنا دۇقونمامئشتئ. پوتلارئنئن یئقئلدئغئنئ گؤرن حالق، قئسا سۆرەدە بونو یاپان کیشینین حض. ایبراهیم اۇلدوغونو آنلامئش وە اۇنو یاقالایئپ گتیرمیش وە اۇنا؛ “بونو تانرئلارئمئزا سن می یاپتئن؟” دییە سۇرموشلاردئ. اۇ دا غایت سۇغوققانلئ بیر شکیلدە؛ “بلکی اۇنلارئن بۆیۆگۆ؛ شو یاپمئشتئر. (بانا دگیل) قۇنوشابیلیۇرسا اۇنا سۇرون!” دەدی. حض. ایبراهیمین بو سؤزلری اۆزەرینە اۇنلار کندینە گلدیلر وە؛ “بیز گرچکتن یانلئش یۇلدایئز” دەدیلر. فاقاط بونا راغمن یینە أسکی دیک قافالئلئغئنا دؤنەرک ایبراهیمە؛ “سن دە ایی بیلیرسین کی بونلار قۇنوشمازلار” دەدیلر. ایبراهیم دە؛ “پکی سیز، سیزە فایداسئ دا ضارارئ دا اۇلمایان شەیلری می آللاها ترجیح أدەرک اۇنلارا قوللوق أدیۇرسونوز؟ سیزە دە، آللاها ترجیح أدەرک قوللوق أتتیگینیز شەیلرە دە یازئقلار اۇلسون! حالا عاقئللانمایاجاق مئسئنئز؟” دەدی. (أنبیا سورەسی؛ 58-67) یاعنی اۇنلار آیتلرین شاهیدلیگی ایلە یانلئش یۇلدا اۇلدوغونون غایت فارقئندا اۇلاراق وە بونو کندیسینە ایعتیراف أتتیگی حالدە وە اۇنلارا فایدا ورمک شؤیلە دورسون، قۇنوشماقتان داحی عاجیز اۇلدوغونو، بیلدیگی حالدە پوتلارا تاپیۇرلاردئ. پکی، نیچین؟
بونون سببینی ایبراهیمین (ع) آغزئندان شؤیلە اؤگرنیۇروز:
وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ ﴿۲۵﴾ (سورة العنکبوت)
ایبراهیم دەدی کی: “دۆنیا حایاتئندا سادەجە آرانئزدا بیر قایناشما اۇلسون، دییە پوتلاشتئرئلمئش وارلئقلارئ آللاە ایلە آرانئزا قۇیدونوز. قئیامت (مزاردان قالقئش) گۆنۆ بیرینیز دیگرینی گؤرمک ایستەمەیەجک، هر بیرینیز دیگرینی دئشلایاجاقتئر (لاعنتلەیەجکتیر). وارئپ قالاجاغئنئز یر اۇ آتشتیر. سیزە یاردئم أدن دە اۇلمایاجاقتئر.” (عانکبوت سورەسی؛ 25)
شیرک دۆزنینین نیچین سۆردۆرۆلدۆگۆ ایلە عالاقالئ اۇلاراق بو آیت اۇلدوقچا اؤنملیدیر. ایبراهیمین (ع) دیلیندن اؤگرنیۇروز کی؛ ساحتە دۆزنلرین آلتئندا یاتان أن بۆیۆک سبب، دۆنیەوی چئقارلار وە منفاعات ایلیشکیسیدیر. باشقا بیر آیتتە بو حوصوص شؤیلە آنلاتئلماقتادئر:
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا ﴿۸۱﴾ كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا ﴿۸۲﴾ (سورة مریم)
81- اۇنلار؛ کندیسی ایچین بیر گۆچ وە شرف قایناغئ اۇلسونلار، دییە آللاە ایلە آراسئنا بیر تاقئم ایلاەلار أدیندیلر.
82- حایئر (اۇلماز بؤیلە شەی)! اۇنلار (ایلاە سایئلانلار) بونلارئن یاپتئغئ قوللوغو تانئمایاجاق، بونلارا قارشئ چئقاجاقلاردئر. (مریەم سورەسی)
دۇلایئسئیلا بو دۆزنین ایچیندە گؤنۆللۆ حاضئر عاسکر اۇلاراق یوموش آلان هرکس، چارقئن بیر دیشلیسی اۇلماق ایستەمکتە، قورولموش بو دۆزنین یئقئلماسئنا راضئ اۇلماماقتادئر. چۆنکی کندینجە اوغراشئلمئش، أمک وریلمیش کۆچۆک وەیا بۆیۆک چاپتا بیر جمعییت /جماعات /طاریقات / مذهب اۇلوستورولموش وە آرزو أدیلدیگی گیبی تۇپلوم نزدیندە شرف وە ایعتیبار قازانئلمئشتئر.
نتیجەسیندە دە جنابئ حاققئن ایفادە بویوردوغو گیبی؛ “… هر اؤبک کندی ألیندەکی ایلە اؤوۆنۆپ سەوینچ دویماقتادئر.” (روم؛ 32)
سۇنوچ اۇلاراق دینین؛ “أن بۆیۆک گۆناە” اۇلاراق سایدئغئ وە تؤوبە أدیلمەدیگی تاقدیردە آصلا باغئشلانمایاجاغئنئ بیلدیردیگی “شیرک”، آصلئندا بیزدن اوزاقتا دگیلدیر. همن یانئ باشئمئزدا، گؤزۆمۆزۆن اؤنۆندە، أنسەمیزدەدیر. بو یۆزدن هر مۆسلۆمان اؤنجەلیکلە بو گۆناهئ ایی تانئمالئ، آردئندان دائیما اویانئق اۇلمالئ، کندیسینی قورئاندان هیچبیر زامان آیرئ توتمامالئ وە حایاتئنئ آللاهئن ایستەدیگی شکیلدە تانظیم أتملیدیر.
بیتتی
