یاپتئغئ کؤتۆ ایشلر وە باشارئسئزلئقلارئنئ آللاها یۆکلەمک اۇنا ایفتیرا آتماق “مۆشریک” کاراکتریدیر. باشارئسئز یؤنتیملرین، فلاکتلە سۇنوچلانان تدبیرسیز اۇرگانیزاسیۇنلارئن وە اینسانئن کؤتۆلۆکلرە بولاشماسئنئن؛ “مۆشریگە گؤرە” آصئل سوچلوسو حاشا آللاەتئر. چۆنکی آللاە قادرینە یازماسایدئ بونلار اۇلمایاجاقتئ. قادری باهانە أدەرک آللاها ایفتیرا آتماق، مککە مۆشریکلریندن بیزە میراث قالان بیر شیرک آنلایئشئدئر. آللاە شؤیلە بویورور:
وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿۲۸﴾ (سورة الأعراف)
اۇنلار بیر کؤتۆلۆک یاپتئغئ زامان: “بابالارئمئزئ بو یۇلدا بولدوق، بونو بیزە آللاە أمرەتتی،” دەرلر. دە کی: “آللاە کؤتۆلۆگۆ أمرەتمز. آللاها قارشئ بیلمەدیگینیز شەیلری می سؤیلۆیۇرسونوز؟” (آعراف سورەسی؛ 28)
مۆشریک، ساپئقلئغئنئن سوچلوسو اۇلاراق آللاهئ گؤستریر:
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ ﴿۱۴۸﴾ (سورة الأنعام)
شیرکە باتانلار شؤیلە دیەجکلر: “آللاە ترجیح أتسەیدی، نە بیز شیرکە ساپاردئق نە دە آتالارئمئز. هیچبیر شەیی حارام دا یاپمازدئق.” اۇنلاردان اؤنجەکیلر دە عاذابئمئزئ تادئنجایا قادار بو شکیلدە یالانلامئشلاردئ. دە کی: “یانئنئزدا، اؤنۆمۆزە چئقاراجاغئنئز بیر عیلمینیز وار مئ؟ ظاندان باشقا بیر شەیە اویمویۇرسونوز. سیز سادەجە ساچمالئیۇرسونوز.” (أنعام سورەسی؛ 148)
مۆشریکلرە گؤرە یر یۆزۆندەکی آچلئغئن وە سفالتین سوچلوسو یینە آللاەتئر:
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ ﴿۴۷﴾ (سورة یس)
اۇنلارا: “آللاهئن سیزە رئزئق اۇلاراق وردیگی شەیلردن حایرا حارجایئن!” دەندیگی زامان، اۇ کافیرلر، مۆمینلر ایچین: “آللاهئن دیلەیینجە دۇیورابیلەجگی کیمسەیی بیز می دۇیوراجاغئز؟ سیز آپآچئق بیر ساپئقلئق ایچیندە دگیل دە نەسینیز؟” دەدیلر. (یاسین سورەسی؛ 47)
قورئاندان اؤگرندیگیمیزە گؤرە اینسانلارئ آللاهئن آدئ ایلە ایلک قاندئران وە ایشلەدیگی سوچلاردان ایلک اۇلاراق آللاهئ سۇروملو توتان کیشی ایبلیستیر. (آعراف؛ 11-21) ایبلیس، آللاها؛ “بنی سن ساپتئردئن” دییە ایفتیرا آتمئش وە کندی ساپقئنلئغئنئن گرکچەسینی “آللاە” اۇلاراق گؤسترمیشتیر. اۇنون یر یۆزۆندەکی چئراقلارئ دا، اۇنون ایزیندن گیدەرک یاپتئغئ زۇربالئق وە سؤمۆرۆیۆ بوگۆن دە؛ “آللاهئن تاقدیری ایلاهی وە أزلدن بللییدی” گیبی شەیطانی شیعارلارلا نۇرمال گؤستریپ، اۆزەرینی اؤرتمەیە چالئشماقتادئرلار.
آللاە، یاراتتئغئ هر بیر وارلئغا گؤرۆنۆم، کیشیلیک وە اۇنو دیگرلریندن آیئرت أدن بیر تاقئم اؤزللیکلر ورمیشتیر. وارلئقلارئن ألیندە اۇلمایان بو اؤلچۆلندیرمەیە “قادر” دەنیلیر. (طاها؛ 49-50) وە (فورقان؛ 2) گلەنکسل ماعنادا “قادرە ایمان” ایسلامی بیر اینانچ أساسئ دگیلدیر. آنجاق آللاهئن یاراتتئقلارئنئ اؤلچۆلۆ وە پلانلئ بیر شکیلدە یؤنتتیگینە اینانماق قورئانا اۇلان اینانجئمئزئن گرگیدیر. (قامر؛ 49) “قادر” وە “تاقدیر” کلیمەلرینین سۇنرادان آنلاملارئ ساپتئرئلاراق، قورئانا آیقئرئ شکیلدە ایچلری دۇلدورولموشتور. قادرجی مانطئغئ ألشتیریرکن، بیزیم هدفیمیزدە ایلگیلی کلیمە وە قاوراملارئ چارپئتاراق سؤمۆرۆ وە ظولۆملرینە قادری ماسکە یاپماق ایستەینلر وە اینسانلئغئن یاشادئغئ سئقئنتئلارئ “قادر”. “أزلی یازغئ” قابول أدن ذیهنییت واردئر. یۇقسا یۆجە آللاە وە قوردوغو موعاظظام سیستمە سالدئرئ آماجئمئز یۇقتور. آللاهئن کیتابئندا قوللاندئغئ آنلامئیلا یاراتتئغئ وارلئقلارا قۇیدوغو اؤلچۆلندیرمە وە شکیللندیرمەیە (قادرە) ألبتتە ایمان أدیۇروز.
“آللاهئن أزلدە یاشاناجاق هر شەیی بیلیپ یازدئغئ” آنلایئشئ یۆزیئللار بۇیو حالقئ سؤمۆرن، عادالتسیز گلیر داغئلئمئ یاپان، سیاسی أمللری اوغرونا قان دؤکن یؤنتیجیلرین دایاناغئ اۇلموشتور. ظولمەدنلر ایقتیدارلارئنئ أزلی یازغئنئن گرگی گیبی گؤسترەرک، کندی سؤمۆرۆ سیستملرینین ایلاهی قایناقلئ اۇلدوغونا حالقئ ایقناع أدەرک، اۇلوشابیلەجک تپکی وە موحالفتین اؤنۆنۆ کسمک ایستەمیشلردیر. حالقئ حورافە وە دینی ماثاللارلا اۇیالایئپ گۆندمی هیچ حاقسئزلئقلارا، یۇلسوزلوقلارا گتیرمەین وە یؤنتیجیلرین ظولمۆنۆ پردەلەین “دین آداملارئ صئنئفئ” ایسە؛ بو سؤمۆرۆ سیستمینی آیاقتا توتان أن سینسی کسیمدیر. اویدورما ماثاللارلا اینسانلارئن ذیهینلرینی اویوشتوران، ألشتیری یاپابیلمە یتیسینی کؤرلتن وە عاقلئنئ قوللانمایئ کؤتۆ بیر شەی اۇلاراق گؤسترن اویدورماجئلار ظالیملرین وە دسپۇتلارئن هر زامان أن گۆوندیگی ساغ قۇللارئ اۇلموشلاردئر.
دسپۇت یؤنتیم دینین آنلاشئلماماسئ ایچین اوغراشئر؛ دین سؤمۆرۆسۆ یاپان کسیم ایسە یانلئش آنلاشئلماسئ ایچین چالئشئر. یاپای قورتارئجئلار، دینی مۇتیفلرلە سۆسلنمیش ماثاللار، اویدورما ریوایتلر، عاقئل دئشئ وە چاغ دئشئ، اینسان اۇنورو ایلە باغداشمایان فتوالار وە قورئانئن یانئندا اویدوردوغو کیتابلار ایلە کندی حورافە قوروملارئنئ آیاقتا توتمایا چالئشان اویدورماجئلار، گرچک دین ایلە اینسانلار آراسئندا چۇق قالئن بیر دووار اۇلوشتورماقتادئر. اینسانلار ایلە آللاهئن کیتابئ آراسئنا دووار اؤرنلرین، جننت ایلە آرالارئندا ألبتتە قالئن جهننم دووارلارئ اؤرۆلەجکتیر.
تاریحتە دەوریم یاپان، آتئلئم یاپان وە آدئندان سؤز أتتیرن تۇپلوملارا باقئلدئغئندا “یازغئجئ-قادرجی” آنلایئشئن قانداللارئندان کندیسینی قورتاران تۇپلوملار اۇلدوغونو گؤرۆرۆز. قادر اینانجئ، اینسانلئغئن ایلرلەمەسی اؤنۆندە أن أتکیلی اویوشتوروجودور. آصلئندا کارل مارکسئن دا عیصیانئ بونا ایدی، آما “دین آفیۇندور” دەمکلە داحا بۆیۆک بیر یانلئش یاپتئ.؛ دۇغروسو شو اۇلمالئیدئ: “قادرجی آنلایئش، تۇپلومو اویوشتوران بیر آفیۇندور.”
حض. عۇثمانئن شهید أدیلمەسینین آردئندان اۇرتایا چئقان فیتنەلر حض. عالی زامانئنا قادار دوام أتمیش؛ جمل، صئففین حادیثەلری وە موعاویەنین ایزلەدیگی پۇلیتیکا دا بو اۇلایلارئن اۆزەرینە أکلنینجە أمەوی ایسلام آنلایئشئ اۇرتایا چئقمئشتئر. اۇلایلارئن تاریحی آرقا پلانئ، سبب وە سۇنوچلارئنئن نەلر اۇلدوغونو تاریح کیتابلارئنئن ایلگیلی بؤلۆملریندە دتایلئ شکیلدە یر آلماقتادئر. یاشانان سیاسی چاتئشمالار سئراسئندا ایشلنن جینایتلر، حالقئن ظولمە اوغراماسئ، حپ ایلاهی تاقدیرین بیر گرگی اۇلاراق گؤستریلمیش، اینسان اۇغلو بۆیۆک بیر پیشکینلیکلە؛ “آللاە بؤیلە تاقدیر أتتی” دیەرک یینە آللاهئ سوچلامئشتئر. آنجاق بیر نتیجە اۇرتایا چئقمئشتئر کی، أتکیسی بوگۆن حالا ایسلام جۇغرافیاسئندا کندیسینی گۆچلۆ بیر شکیلدە حیسسەتتیرمکتەدیر؛ اۇ دا اۆممتین سئرتئندا بۆکۆر اۇلان “یانلئش قادر آلغئسئ”دئر.
موسا باغجئدان بیر باشقا آلئنتئیلا قۇنوموزا دوام أتمک ایستییۇروز:
“گنیش حالق کسیمی، آیدئنلار وە سیاستچیلر، بو آنلایئشئ بنیمسەدیگی ایچین؛ سۇسیال، ایداری، سیاسی وە أکۇنۇمیک حادیثەلر پلانلادئغئ گیبی گیتمەییپ بو قۇنوداکی باشارئسئزلئغئندان دۇلایئ ألشتیرییە تابیع توتولدوغو زامان، حپ قادر اینانجئنا سئغئنمئشلار، سۇروملولوقلارئندان قورتولمانئن یۇلونو “آللاهئن تاقدیری” آنلایئشئنئن آرقاسئنا سئغئناراق بولمایا چالئشمئشلاردئر. دۆن بؤیلە اۇلدوغو گیبی ماعال أسف چاغئمئزدا دا بو فاتالیست (قادرجی) یاقلاشئمئن تظاهۆرلرینە دوشلاماق مۆمکۆندۆر.
نیتەکیم 1990 یئلئ حاج مەوسیمیندە مککەدەکی مینا تۆنلیندە، یؤنتیجیلرین گرکلی تدبیرلری آلماماسئندان دۇلایئ بینلرجە حاجئنئن اؤلمەسینی، دؤنمین یؤنتیجیسینین “آللاهئن تاقدیری” اۇلاراق دگرلندیرمەسی وە قادرجی بیر ذیهنییتە سارئلئپ، سۇروملولوغو اۆزەریندن آتمایا چالئشماسئ، بؤیلە بیر آنلایئشئن اۆرۆنۆدۆر. کذا اۆلکەمیزدە ایلکل تکنۇلۇژییلە چالئشان بیر ماعدن اۇجاغئ گؤچۆگۆ آلتئندا قالاراق اؤلن آلتمئشتان فاضلا اینسانئن یاقئنلارئنئ، دەولتین أن یتکیلی کیشیسی: “جنابئ آللاهئن تاقدیری بؤیلە ایمیش، نە یاپالئم؟ صابرەتمک گرک. آللاە صابئر ورسین.” دیەرک تسللی أتمەیە چالئشماقتادئر. یینە دینار دپرمیندە حالقا چادئر داغئتمایاراق أولرینە گؤندریپ، اؤلۆ سایئسئنئن آرتماسئنا سببییت ورن آفیۇن والیسینی، حالق؛ مۆسببیب اۇلاراق تشحیص أدیپ یارغئلانماسئنئ ایستەرکن، یینە اۇ أن یتکیلی کیشی: “دورون باقالئم، جنابئ آللاهئن تاقدیری ایلاهی دییە بیر شەی وار،” دیەرک حالقئن حاقلئ اؤفکەسینی سیندیرمەیە، أریتمەیە چالئشیۇردو.”
عئراقئ ایشغال أدن آمەریکانئن، اۇ زامانکی باشقانئ بونو تانرئدان آلدئغئ واحییلە یاپتئغئنئ سؤیلەمەمیش مییدی؟ بوندان سۇنرا دا، بو وە بنزەری یالانلارئ ایشیتەجگیز، چۆنکی آللاها ایفتیرا آتماق وە یاپتتئغئ اۇنجا رذیللیکتن سۆرکلی آللاهئ سۇروملو توتماق؛ تۆم ظالیملرین هر زامانکی کاراکتریدیر. آوروپادا حاچلئ سفرلری وە أنگیزیسیۇن واحشتی، ایسلام تۇپلوموندا حالا اۇلان مذهبسل چاتئشمالار وە تئۇکراتیک آنلایئشلار، حپ ظولۆملرینە آللاهئ اۇرتاق أتمک ایستەین ظالیم ایقتیدارلارئن وە دین آدامئ صئنئفئنئن أثریدیر. دۆن بؤیلەیدیلر، بوگۆن دە بؤیلەلر وە یارئن دا یینە بؤیلە اۇلاجاقلاردئر. بو دورومو گیۇردانۇ برونۇ، وجیز سؤزلری ایلە شؤیلە ایفادە أتمیشتیر: “تانرئ، ایرادەسینی حاکیم قئلماق ایچین یر یۆزۆندەکی ایی اینسانلارئ قوللانئر. یر یۆزۆندەکی کؤتۆ اینسانلار ایسە کندی ایرادەلرینی حاکیم قئلماق ایچین تانرئیئ قوللانئرلار.”
گرک گۆنجل یانسئمالارئیلا، گرک گچمیشتەکی قالئنتئلارئیلا؛ اؤزل اۇلاراق ایسلام جۇغرافیاسئندا، گنل اۇلاراق دا دۆنیا چاپئندا آللاەتان یتکی آلدئغئنئ سؤیلەین داحا دۇغروسو بو ایفتیرایئ اویدوران کیشی وە قوروملار، اینسانلارئ کندیسینە قول أتتیگی یتمییۇرموش گیبی، اۇلوشان باشئبۇشلوق وە آنارشی هاواسئنئ دا، آللاهئن تاقدیرینین گرگییمیش گیبی گؤسترمکتەدیرلر. ایشتە قورئان بو ظولۆم دۇلو گیدیشە دور دەمک ایچین گلمیشتیر. بو یۆزدن کیتابئمئزئ چۇق ایی تانئماق زۇروندایئز.
