هر کۆلتۆر، قاوراملارئیلا وارلئغئنئ سۆردۆرۆر وە سارغئدئنئ دئش دۆنیایا یایار. تاصاووف کۆلتۆرۆنۆن دە صاحیب اۇلدوغو چۇق گنیش بیر قاورام دۆنیاسئ واردئر. بو قاوراملارئ اینجەلەیەرک تاصاووفون نە اۇلدوغونو وە نە اۇلمادئغئنئ، ایسلام ایلە نە قادار ایرتیباطئنئن اۇلدوغونو آنلایابیلیریز. بو بؤلۆمدە حالق آراسئندا چۇقچا یایغئن اۇلان تاصاووفی تریملرە دگینمەیی اویغون بولدوق. صوفیلرین قوللاندئغئ تریملرین ایچریگی نەدیر؟ بو تریملر نە قادار قورئانا اویغون وەیا نە قادار قورئانا آیقئرئدئر؟ بونلارئ گؤزلملەمەیە چالئشاجاغئز.
تاصاووف دۆنیاسئنئ دگرلندیرەبیلمک ایچین کندی قوللاندئغئ قاوراملارا یینە کندیسی نە آنلام یۆکلۆیۇر، بونلارئ بیلمک ضاروریدیر. بورادا اؤنملی اۇلان کندی یارغئلارئمئزئن أسیری اۇلمادان صوفیلرین أثرلرینە مۆراجاعات أدەرک صوفی آلغئسئنئ شکیللندیرن قاوراملارئ تانئیابیلمکتیر.
- صوفیلرین قوللاندئغئ باعضئ قاوراملار
صوفیلرین اۆستادلارئنئ شەیحلرینی تانئتماق ایچین قوللاندئغئ باعضئ صئفاتلار واردئر کی، قولاغا حۇش گلیر وە ایلک باقئشتا سۇرونسوز گؤرۆنۆر. آنجاق قاوراملارئن ایچریگینە اینیلینجە، ماعصوم اۇلان کلیمەلرین آلتئندا هیچ دە ماعصوم اۇلمایان قۇرقونچ شیرک اؤرنکلرییلە قارشئلاشئرسئنئز. صوفیلرین ولیلرە یاقئشتئردئغئ صئفاتلارئن آنلاملارئنئ یینە کندیسینین قالمە آلدئغئ أثرلردن اینجەلەدیگینیز واقیت، قورئانا آیقئرئلئغئ همن فارق أدەجکسینیز. ایشتە آللاە دۇستلارئنا (!) وریلن باعضئ عونوانلار وە شیرکلە دۇلو ایچریکلری:
قوطوب
“أن بۆیۆک ولی، هر زامان عالمدە آللاهئن ناظار قئلدئغئ یر اۇلان تک کیشی. قوطوب؛ عالمین روحو، عالم دە اۇنون بدنی گیبیدیر. هر شەی قوطبون چەورەسیندە حارەکت أدر، یاعنی هر شەیی اۇ ایدارە أدر. قوطوب، قوطبول أکبر، قوطبول أقطاب؛ هر اۆچ تریم دە، حالقئ ایرشاد أتمک وە هیدایتە أردیرمک ایشییلە یوموشلو ولی آنلامئنا گلیر. بو ولی عارشتان فرشە قادار تاصارروفتا بولونور.”
باحثەدیلن قوطوب آنلایئشئ، شیرکتن باشقا بیر شەی دگیلدیر. عارشتان فرشە قادار کائیناتتا تاصارروفو ألیندە توتان آللاەتئر. قوللارئنا هیدایت یۇللارئنئ گؤسترن وە کائیناتئ تک باشئنا کیمسەدن یاردئم آلمادان یؤنتن، ایدارە أدن یینە آللاەتئر. بیر اینسانئن کائیناتئ ایدارە أتتیگینی یا دا قوللارا هیدایت وردیگینی ایددیعا أتمک، اۇنو آللاهئن یرینە قۇیماق اۇلور. موحاممد (ع) بیلە أن سەودیکلرینە هیدایت ورەمزکن بیریلرینین کائیناتئ بیلە ایدارە أتتیگینی سؤیلەمک شیرک دگیلسە، شیرک دییە بیر شەی یۇقتور. باعضئ طاریقاتچئلارئن شەیحلرینە “قوطوب” دەرکن، نەیی قاصدەتتیگینی لۆطفن تکرار دۆشۆنۆن.
آللاە شؤیلە بویورور:
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ ﴿۱۰۷﴾ (سورة البقرة)
بیلمز میسین کی، گؤکلرین وە یرین ایدارەسی، مۆلکییتی یالنئزجا آللاهئندئر. آللاەتان باشقا سیزی قۇرویاجاق بیر دۇست وە یاردئم أدەجک هیچ کیمسە یۇقتور. (باقارا سورەسی؛ 107)
إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ ﴿۵۶﴾ (سورة القصص)
سن سەودیگینی هیدایتە أردیرەمزسین؛ بیلعاکیس آللاە دیلەینە هیدایت وریر وە هیدایتە گیرەجک اۇلانلارئ أن ایی اۇ بیلیر. (قاصاص سورەسی؛ 56)
شارانی، طاباقات’ئندا أبو حاسان شازیلییی تانئتئپ، منقئبەلرینی آقتاردئقتان سۇنرا اۇندان شونو ناقلەتمکتەدیر:
“دەردی کی:
– قوطبون اۇن بش کرامتی واردئر…
بونا گؤرە، هر کیم قوطوبلوغو، یا دا اۇنا دائیر بیر شەیی ایددیعا أدرسە؛ ایثبات أتسین.
گؤسترسین اۇ کرامتلری؛ کی اۇنلارئ شؤیلە سئرالاماق مۆمکۆندۆر:
راحمت، عیصمت، حیلافت وە نیابت بابئندا یاردئم گؤرمک. وەیا بو حوصوصتا بیر یاردئم یتکیسینە صاحیب بولونماق.
عارشئن حامیللرینە یاردئمجئ اۇلماق.
کندیسینە ذاتئ ایلاهینین حاقیقاتئ کشفۇلونماق.
ایلاهی صئفاتلارئ ایحاطا قودرتینی کندیندە بولماق.
شاحصن بیر حۆکۆم ورەبیلمە نیعمتینە أرمیش اۇلماق.
ماددە وە ماعنا وارلئغئ آراسئندا بیر آیرئم یاپابیلمک قودرتینی کندیندە بولابیلمک.
أوولییتتن بیر أوول آیئرماق. وە سۇنوندا بیرلشتیرمک. وە اۇندان، سۇنسوزلوغو ایلە بیرلشنی آیئرت أتمک. حاتتا بونلاردان ثۆبوت بولوپ مەیدانا چئقان دا.
اؤنۆن حاکیمی اۇلماق.
سۇنون حاکیمی اۇلماق.
کذا، أوولی وە آحیری اۇلمایانئن دا حاکیمی اۇلماق…
قورئانئ کریمە گؤرە وارلئغئنئن باشلانغئجئ اۇلمایان یاعنی أل-أوول اۇلان آللاەتئر. وارلئغئنئن سۇنو اۇلمایان أل-آحیر یینە آللاەتئر. اۇ، شؤیلە بویورماقتادئر:
لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿۲﴾ هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿۳﴾ (سورة الحدید)
گؤکلرین وە یرین مۆلکۆ اۇنون ایچیندیر. دیریلتیر وە اؤلدۆرۆر وە اۇ، هر شەی اۆزەرینە تامامن قادیردیر. اۇ، أوولدیر وە آحیردیر وە ظاهیردیر وە باطئندئر وە اۇ، هر شەیە عالیمدیر. (حادید سورەسی؛ 2-3)
ایسلامدا قوطوبلوق ماقامئ دییە بیر ماقام یۇقتور. بورادا سایئلانلار چۇق چیرکین بیر شیرک اؤرنگیدیر. “أوولی وە آحیری اۇلمایانئن دا حاکیمی اۇلماق” قوطوب اۇلماق ایچین شارطسا بو (حاشا!) آللاەتان دا بۆیۆک اۇلمایئ گرکتیریر.
غاوث
“کندیسینە سئغئلدئغئ زامان قوطبا “غاوث” دەنیر. صوفیلر داردا وە سئقئشئق قالدئغئ زامان؛ “یتیش یا غاوث!”، “مدد یا پیر!” دییە فریاد أدرلر وە قوطبون ماعنەوی حیمایەسینە ایلتیجا أدرلر. چشیتلی طاریقاتلارا گؤرە فارقلئ فارقلئ شاحصییتلر “غاوث” سایئلمئشتئر. غاوث دەنیلینجە عاقلا عابدولقادیر گەیلانی گلیر. کندیسینە ایسناد أدیلن بیر بەییتتە، اۇ شؤیلە دەر: “مۆریدیم ایستەر دۇغودا اۇلسون ایستەر باتئدا، حانگی یردە اۇلسا دا یتیشیریم ایمدادا.”
قئساجا غاوث کندیسینە سئغئنئلان قورتارئجئ کیمسەدیر. قوطوب قاورامئ ایچین یاپتئغئمئز تنقیدلری غاوث اینانجئ ایچین دە یاپابیلیریز. یالنئز آللاهئن یاردئم أدەبیلەجگی قۇنولاردا بیر باشقاسئنا سئغئنماق، نەرەدە اۇلورساق اۇلالئم، بیزی ایشیتەبیلەجگینی، یاردئمئمئزا قۇشابیلەجگینی ایددیعا أتمک وە اۇلاغان اۆستۆ یۇللارلا یاردئم أدەبیلەجگینی ایددیعا أتمک شیرکتیر، باشقاسئنئ ایلاە أدینمکتیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿۵۹﴾ أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ ﴿۶۰﴾ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ﴿۶۱﴾ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ ﴿۶۲﴾ أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿۶۳﴾ أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۶۴﴾ قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ ﴿۶۵﴾ (سورة النمل)
دە کی: “حامد اۇلسون آللاها، سلام اۇلسون سچکین قئلدئغئ قوللارئنا. آللاە مئ داحا حایئرلئ، یۇقسا اۇنا قۇشتوغو اۇرتاقلار مئ؟ یۇقسا گؤکلری وە یری یاراتان، گؤکتن سیزە سو ایندیرن می؟ اۇ سویلا، بیر آغاجئنئ بیلە بیتیرمەیە گۆجۆنۆزۆن یتمەدیگی گۆزل گۆزل باغچەلر بیتیردیک. آللاەتان باشقا بیر تانرئ مئ وار؟ دۇغروسو اۇنلار ساپئقلئقتا دوام أدن بیر گۆروەتور. یۇقسا یر یۆزۆنۆ اۇتورمایا ألوریشلی قئلان، آرالارئندان (یر آلتئندان وە اۆستۆندن) نهیرلر آقئتان، آرض ایچین ثابیت داغلار یاراتان، ایکی دنیز آراسئنا أنگل قۇیان مئ؟ آللاەتان باشقا بیر تانرئ مئ وار؟ دۇغروسو اۇنلارئن چۇغو (حاقیقاتلارئ) بیلمییۇرلار. یۇقسا داردا قالانا کندینە یالواردئغئ زامان قارشئلئق ورن وە (باشئنداکی) سئقئنتئیئ گیدرن، سیزی یر یۆزۆنۆن حاکیملری قئلان مئ؟ آللاەتان باشقا بیر تانرئ مئ وار؟ نە قادار دا قئط دۆشۆنیۇرسونوز! یۇقسا قارانئن وە دنیزین قارانلئقلارئ ایچیندە سیزە یۇلو بولدوران، راحمتینین (یاغمورون) اؤنۆندە رۆزگارلارئ مۆژدەجی اۇلاراق گؤندرن می؟ آللاەتان باشقا بیر تانرئ مئ وار؟ آللاە، اۇنلارئن قۇشتوغو وارلئقلاردان چۇق یۆجەدیر، مۆنززەتیر. یۇقسا ایلک باشتان یاراتان، سۇنرا یاراتمایئ تکرار أدن وە سیزی هم گؤکتن هم یردن رئزئقلاندئران مئ؟ آللاەتان باشقا بیر تانرئ وار مئ؟” دە کی: “أگر دۇغرو سؤیلۆیۇرسانئز سیز کسین دلیلینیزی گتیرین!” دە کی: “گؤکلردە وە یردە، آللاەتان باشقا کیمسە غایبئ بیلمز. وە اۇنلار نە زامان دیریلتیلەجگینی دە بیلمزلر.” (نمل سورەسی؛ 59-65)
