عابدولقادیر گەیلانی
ولیلرین پیری قابول أدیلن عابدولقادیر گەیلانی چئتایئ بیرآز یۆکسلتەرک آللاهئ گؤردۆگۆنۆ وە اۇنونلا قۇنوشتوغونو ایددیعا أتمکتەدیر. عابدولقادیر گەیلانی، آللاها آشقئن نە اۇلدوغونو سۇرموش وە آرالارئندا چۇق اوزون بیر قۇنوشما گچمیش (!) بو قۇنوشمانئن بیر بؤلۆمۆنۆ ورەلیم:
“یۆجە راببیمی ماعنا عالمیندە گؤردۆم وە سۇردوم: أی راببیم! دەدیم. عاشقئن ماعناسئ؟ بویوردو کی: عاشق، عاشئقلا ماعشوق آراسئندا بیر حیجابتئر.
راببیم دواملا بویوردو: أی غاوثئ آعظام، تؤوبە أتمک ایستەدیگین زامان، گۆناە اۆزۆنتۆسۆنۆ ایش حالمیندن، قۇرقو وە تهلیکەلری گؤنۆلدن چئقارمان گرکیر. بو تاقدیردە بانا اولاشئرسئن! عاکسی حالدە آلای أدنلردن، ایشی آلایا آلانلاردان اۇلورسون.
أی غاوثئ آعظام! بنیم حاریمی عیصمتیمە گیرمک ایستەدیگین زامان، آرتئق نە مۆلک وە ملەکوت نە دە جبەروتا ایلتیفات أت. چۆنکی مۆلک، عالیمین شەیطانئدئر. ملەکوت، عاریفین شەیطانئدئر. جبەروت، واقئفئن شەیطانئدئر. بونلاردان بیرینە راضئ اۇلان کیمسە بنیم قاتئمدا قۇوولموشلاردان سایئلئر.
أی غاوثئ آعظام! مۆجاهدە، مۆشاهدەدن بیر دنیزدیر.
بو دنیزین بالئقلارئ اۇرادا بکلەینلردیر. اۇ حالدە مۆشاهدە دنیزینە گیرمک ایستەین کیمسەنین مۆجاهدەیی سچیپ بگنمەسی گرکیر. چۆنکی مۆجاهدە، مۆشاهدەنین آیئدئر.
فیوضاتئ راببانیە ایسیملی أثریندە کندیسینی ایلاهلاشتئران، واحی آلدئغئنئ ایددیعا أدن عابدولقادیر گەیلانینین حالا أن بۆیۆک ولی اۇلاراق قابول أدیلمەسی حایرت وریجی بیر توتوم. دینیمیزین أن تمل حاقیقاتلارئنا ساواش آچانلارئن گنلدە تاصاووف دۆنیاسئندان چئقماسئ دا آیرئجا دیققات چکیجیدیر.
بایزید بیسطامی، أبول حاسان حاراقانی
وە شیهابۆددین سۆهرەوردی
تاصاووف دۆنیاسئندا، آللاە ایلە دۇغرودان قۇنوشتوغونو وە ایستەدیگی آن اۇندان بیلگی آلابیلدیگینی سؤیلەین یالانجئ پەیغامبرلر دە آز دگیلدیر. بو کیشیلر آللاە ایلە صؤحبت أتتیگینە، آللاهئن کندیسینە واحیەتتیگینە اۇ قادار أمیندیرلر کی، کیتاب اۇقویاراق، درس گؤرەرک عیلیم ألدە أتمەیی بۇش وە فایداسئز بیر چابا قابول أدرلر. بونلاردان بیر تانەسی دە کندیسینی آللاە ظاننەدن بایزید بیسطامیدیر. اۇندان ناقلەدیلن حیکمتلی سؤزلردن (!) باعضئلارئ شونلاردئر:
“کیتابتا یازئلانلارئ أزبرلەین عالیم دگیلدیر؛ أزبرلەدیگینی اونوتتوغو زامان جاهیل بیریسی اۇلور. گرچک عیلیم صاحیبی اۇدور کی عیلمینی دیلەدیگی آن یۆجە راببیندن آلئر، بوندا أزبر وە درس اۇقوماق یۇقتور. بؤیلە بیر بیلگینین آدئ عالیمی راببانیدیر.”
یینە اۇ، شونلارئ دا سؤیلەمکتەدیر:
“سیز عیلمینیزی اؤلۆدن اؤلۆیە آلدئنئز. بیز ایسە عیلمیمیزی، هیچ اؤلمەیەجک دیریدن آلدئق.” وە “بۇزاجئنئن شاهیدی شئراجئدئر.” گرچگینە اویغون اۇلاراق بایزیدین ایمدادئنا یتیشن موحییددین ایبنی عارابی یوقارئداکی سؤزۆ شؤیلە آچئقلار: “ظاهیر عیلیم صاحیبلری، عیلیملرینی حالف وە سلف اۇلاراق، گچن بۆیۆک ذاتلاردان آلئرلار؛ قئیامتە قادار بؤیلەدیر. باغلانتئلارئ دا اوزامئش اۇلور. أولیالارا گلینجە، عیلیملرینی یۆجە آللاەتان آلئرلار. عیلمی کندی قاتئندان اۇنلارئن گؤنۆللرینە یرلشتیریر. بو دوروم آللاهئن ولی قوللارئنا بیر یاردئمئدئر. آللاهئن قاتئندا ناصیبلرینی آلئرلار.” عاینئ اینانئشلار ساعید نورسیدە دە مەوجودتور.
بو آچئقلاما آصلئندا تاصاووفتا آللاها ایفتیرا آتمانئن وە اۇنون آدئنا جانئ ایستەدیگی شکیلدە قۇنوشمانئن سیستملشتیریلمەسیدیر. ایبنی عارابینین بایزیدی ساوونماسئ عاینئ اینانجئ پایلاشماسئنداندئر. ایمام شارانی گیبی اۆنلۆ موتاصاووئفلارئن چۇغوندا بنزەری ساپقئن اینانئشا دوشلایابیلیریز. ایشتە بو یۆزدن قورئان واحی قاپئسئنئن قاپاندئغئنئ سؤیلەدیگی حالدە یالانجئ پەیغامبرلرین سۇنو بیر تۆرلۆ گلمییۇر!
بو آنلایئشئن بیر دیگر تمثیلجیسی أبول حاسان حاراقانیدیر. بنزەری ایددیعالار اۇندا دا مەوجودتور: “شەیح حاراقانی باعضئ سؤزلریندە، ماعنەوی مۆرشیدی بایزیدی بیسطامی گیبی عیلمینی دۇغرودان آللاەتان آلدئغئنئ ایشارت أدر. نیتەکیم حاراقانی شؤیلە دەر؛ ‘بن اۆممی بیر آدامئم. یۆجە آللاە بانا نەیی وردییسە میننت أتمەدی وە کندی عیلمینی دە بانا وردی…’ دەدی ایمام. ‘أی شەیح، سن عیلمی کیمدن آلیۇرسون؟’ دەیینجە، شەیح؛ ‘پەیغامبردن’ دەدی.”
بنزەری بیر ساپقئنلئق اؤرنگینی دە شیهابۆددین سۆهرەوردیدە گؤریۇروز: “مۆرید، مۆرشیدینی آللاهو تعالانئن کندی قاتئنا اولاشتئرماق ایچین اؤنۆنە آچتئغئ بیر قاپئ اۇلاراق گؤرملی، ایلاهی حوضورا اۇرادان گیریلیپ چئقئلاجاغئنا اینانمالئ، بۆتۆن دۆنیەوی وە اوحرەوی مۆهیم ایشلرینی، دردلرینی مۆرشیدینە گتیرملی، اۇنون حاللـەتتیگی بۆتۆن شەیلری، کریم اۇلان آللاە تعالایا عارض أدەرک وە اۇندان ایلاهی بیر بیلگی وە دستک آلاراق حاللـەتتیگینە ایعتیقاد أتملیدیر. مۆرید بیر دردی ایچین مۆرشیدینە دانئشتئغئ گیبی، مۆرشید دە اۇ مسئەلەنین حاللینی آللاهو تعالایا دانئشئر. مۆرشید ایچین آللاە قاتئندا اویقو وە اویانئقلئق حالیندە آچئق توتولان بیر اؤزل قۇنوشما قاپئسئ واردئر. دیمک کی مۆرشید، مۆرشیدین ایشلریندە کندی هواسئیلا تاصارروفتا بولونماز…”
تنقید أتتیگیمیز کیمسەلرە ایسناد أدیلن سؤزلر کندیسی حاققئندا اویدورمالار اۇلابیلیر، بونو گؤز آردئ أتمییۇروز. آنجاق بیزی راحاتسئز أدن بو کیتابلارئن قورئان سۆزگجیندن گچیریلمەدن ساوونولماسئدئر. گۆنۆمۆزدە صوفیلر ایچیندە شیرک، حورافە، یالان وە دینیمیزە ایفتیرالارئن بولوندوغو بیر یئغئن کیتابئ هیچ دۆشۆنمەدن تاوصیە أدرلر، ساتئشئنئ یاپارلار، طاریقات درسی دییە أگیتیم گؤرۆرلر، تەوە’لردە ایسلام تاصاووفو دییە آنلاتئرلار وە جامیع حوطبەلریندە جماعاتا اۇقورلار.
مسئەلە بیریلرینین بو سؤزلری سؤیلەییپ سؤیلەمەمەسی دگیل، شیرکین یایئلماسئنئ وە ایسلامئن یانلئش تانئتئلماسئنئ دوردورماقتئر. شیرکی وە حورافەیی دین دییە آنلاتان أثرلر نیدن ترجۆمە أدیلیۇر؟ نیدن بو ترجۆمەلردەکی یانلئشلئقلار قورئان سۆزگجیندن گچمییۇر؟ وە نیدن اویارئلدئغئندا أثرلردەکی یانلئشلارئ دۆزلتمک یرینە کندیسینی اویارانلارئ هدف تاحتاسئنا قۇییۇرلار؟ ایشتە بیز بو سۇرولارئ سۇریۇروز.
دیانت ایسلام آنسیکلۇپدیسینە گؤرە
حالا واحی گلیۇر
“پەیغامبر گیبی آللاەتان حۆکۆم وە بیلگی آلئنابیلەجگی” ساپقئن ایددیعاسئ “دەئیئا”نئن ایچینە قادار گیرمیشتیر. نە آجئدئر کی “دەئیئا” آشاغئداکی ساطئرلارئ تنقیدسیز یایئملایاراق “بانا یازدئرئلدئ” ساپقئنلئغئنا اۇنای ورمکتەدیر:
“ایبنۆل عارابییە گؤرە آللاهئن یر یۆزۆندەکی حالیفەسی پەیغامبرلردیر. پەیغامبرلر اۇنون حۆکۆملرینی اۇنون آدئنا اینسانلار آراسئندا اویغولارلار. حض. موحاممددن سۇنراکی حالیفەلر آللاهئن دگیل، رسولۆنۆن حالیفەلریدیر. چۆنکی اۇنون گتیردیگی شریعاتئ اویغولارلار؛ اویغولادئغئ حۆکۆملری دە ریوایت یۇلویلا پەیغامبردن آلئرلار. بونلار ظاهیری ماعنادا حالیفەدیر. حالبوکی ولیلر آراسئندا دۇغرودان دۇغرویا آللاەتان حۆکۆم آلان حالیفەلر دە واردئر. اۇنلارئن آللاەتان حۆکۆم آلماسئ پەیغامبرلرین حۆکۆم آلماسئنئن عاینئسئدئر. “سن دە اۇنلارئن یۇلونا اوی!” (أنعام؛ 90) مئالیندەکی آیتە گؤرە حارەکت أدن رسولی أکرمین کندیسیندن اؤنجەکی پەیغامبرلرە اویماسئ آللاەتان حۆکۆملر وە بیلگیلر آلماسئنا ناسئل أنگل اۇلمامئشسا حالیفەنین دە آللاەتان دۇغرودان حۆکۆم وە بیلگی آلماسئ حض. پەیغامبرە اویماسئنا أنگل اۇلماز. اۇنون حاققئندا؛ “کشفن آللاهئن حالیفەسی، ظاهیرن رسولوللاهئن حالیفەسی” دەنیر. حض. پەیغامبر، اۆممتی ایچیندە دۇغرودان آللاەتان حیلافت آلان بیر کیمسەنین بولوندوغونو بیلدیگی ایچین یرینە هیچ کیمسەیی حالیفە تاعیین أتمەمیشتیر.
موحاممد (ع) کیمسەیی حالیفە تاعیین أتمەمیش. نیدن؟ چۆنکی آللاەتان کندیسی گیبی حۆکۆم وە بیلگی آلاجاق کیمسەلرین وارلئغئنئ بیلیۇرموش… یوقارئداکی ساطئرلار، یالانجئ پەیغامبرلیگین قاپئسئنئ آردئنا قادار آچماق دگیلسە، نەدیر؟! شیمدی “واحی قاپئسئ قاپاندئ” دیەن قورئانا مئ اینانالئم، یۇقسا دیانتین قورئان سۆزگجیندن گچیرمەدن، تنقید أتمەدن ناقلەتتیگی یالانلارا مئ؟
فهمی چچن ایلکای
