عابدولباقی گؤلپئنارلئ، جلالددین رومینین بو بەییتلرینی شؤیلە آچئقلار:
“صۇفیلر، قالبلریندە دۇغان ایلاهی بیلگییە یاحود کشفە ‘واریدات؛ تانرئدان گلنلر’ دەرلر. اۇنلارجا أرنلرین سؤزلری دە واحیدن باشقا بیر شەی دگیلدیر. حاتتا نۆبۆووتی یاعنی پەیغامبرلیگی ایکی قئسما آیئرئپ بیر قئسمئنئ ‘نۆبۆووتی تشریعیە؛ شریعات قوروجولوق پەیغامبرلیگی’، بیر قئسمئنا دا ‘نۆبۆووتی تاعریفیە؛ شریعاتئ آنلاتان، تانرئ سئرلارئنئ بیلدیرن پەیغامبرلیک’ دەرلر. هر ولییە بیلحاصخا زامانئن صاحیبی اۇلان قوطوب، نۆبۆووتی تاعریفیە ایلە پەیغامبردیر، فاقاط حض. موحاممدە حۆرمت وە شریعات أدبینە ریعایت باقئمئندان پەیغامبریم دییە مەیدانا چئقماز.”
یاعنی اۇنلارا گؤرە؛ نبیلیک شریعات گتیرن وە گتیرمەین اۇلماق اۆزەرە ایکییە آیرئلئرلار وە هر ولی؛ شریعات گتیرمەین بیر تۆر پەیغامبردیر. گؤلپئنارلئ، یازئلدئغئ دؤنمدە مثنەوییە ناسئل باقئلدئغئ حاققئندا شونلارئ سؤیلەر:
“مناقئب أل-عاریفین کیتابئندا شؤیلە بیر حیکایە وار: ‘بیر گۆن سولطان ولد بویوردو کی؛ دۇستلاردان بیری باباما شیکایتتە بولوندو وە عالیملر مثنەوییە نیدن قورئان دییۇرلار؟ دییە بنیملە باحثە گیریشتی. بن دە قورئانئن تفسیریدیر دەدیم، دەیینجە بابام بیر لاحظا سوسوپ، سۇنرا؛ آی سرسم! دەدی، نیچین اۇلماسئن؟ آی أشک! نیچین اۇلماسئن؟ آی اۇ…. قاردشی! نیچین اۇلماسئن؟ پەیغامبرلرلە ولیلرین حارفئ ظارفلاردا تانرئ سئرلارئنئن نورلارئندان باشقا بیر شەی یۇقتور کی. تانرئ سؤزۆ، اۇنلارئن تمیز گؤنۆللریندن بیتر، ائرماغا بنزەین دیللریندن آقار. ایستەر سۆریانی دیلینجە اۇلسون، ایستەر سبعال مثانی دیلینجە… ایستەر عیبرانی دیلینجە اۇلسون، ایستەر عارابچا!’ (اۆچۆنجۆ فاصئل) بو کیتابتا بونا بنزەر بیرچۇق حیکایەلر واردئر کی، مثنەوینین یازئلدئغئ تاریحتن ایعتیبارن تانرئ واحیی اۇلاراق تانئندئغئنئ گؤستریر.”
یۆجە آللاە شؤیلە بویورماقتادئر:
وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿۲۷﴾ (سورة لقمان)
یر یۆزۆندە بولونان آغاچلار قالم اۇلسا، دنیزلر دە مۆرککب اۇلسا وە یدی دنیز داحا أکلنسە، یینە آللاهئن سؤزلری یازماقلا تۆکنمز. دۇغروسو آللاە گۆچلۆدۆر، حاکیمدیر. (لۇقمان سورەسی؛ 27)
قورئانا مەیدان اۇقویان جلالددین رومی، هیچ آللاەتان قۇرقمادان شونلارئ یازابیلمیشتیر:
“… اۇرمانلار قالم اۇلسا، دنیزلر مۆرککب اۇلسا یینە مثنەوینین بیتەجگینی اومما…”
آنلاشئلان جلالددین رومی، کندیسینی نبی ظاننەتمک وە مثنەوییی آللاهئن سؤزلری سانماقتادئر. قورئان، آللاها عائید اۇلمایان سؤزلری اۇندان گلمیش گیبی گؤسترنلری شیددتلە قئنار وە یالانجئ پەیغامبرلیک ایددیعالارئنئ رددەدر. آللاە شؤیلە بویورماقتادئر:
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿۷۸﴾ (سورة آل عمران)
اۇنلارئن بیر قئسمئ، کیتابتان اۇلمادئغئ حالدە سیزین کیتابتان ظاننەتمەنیز ایچین کیتابا باقاراق دیللرینی أگیپ بۆکرلر. اۇ، آللاە قاتئندان اۇلمادئغئ حالدە؛ “آللاە قاتئنداندئر” دەرلر. بیلە بیلە آللاە حاققئندا یالان سؤیلەرلر. (آلی عیمران سورەسی؛ 78)
جلالددین رومی وە بنزەرلری، آیتلردە باحثەدیلن چارپئتمایئ دفعالارجا ایشلەمیشلر وە تؤوبە أتمک یرینە جۆرۆملریندە ائصرار أتمیشلردیر. قورئانا گؤرە بو کۆفۆر سوچودور. مثنەوینین آللاەتان گلدیگینی سانانلار، تؤوبە أتمزلرسە آحیرتی حاراب اۇلاجاقتئر. بو ایددیعالارا باقارساق، آللاهئن ایندیردیگی سۇن کیتاب قورئان دگیل، مثنەویدیر، سۇن نبی دە موحاممد (ع) دگیل، جلالددین رومیدیر. بۆتۆن بونلار شیرکتیر؛ بو اینانجئ بنیمسەین، کندیسینە باشقا بیر دین آرامالئدئر.
آللاهئن موحاممدە (ع) ورمەیی اونوتتوغو واحیلر واردئ دا، اۇنلارئ جلالددین رومییە می وردی؟ قورئاندا أکسیک واردئ دا، مثنەوی اۇنو مو تاماملئیۇر؟ مادم مثنەوی آللاەتان گلدی، اؤیلەیسە مثنەوی ایچریسیندەکی آحلاقسئزلئق حیکایەلر آللاها مئ عائید؟ مەولەویلر بو سۇرولارا جواب ورملیدیرلر.
موحییددین ایبنی عارابی اۆرنگی
صوفی چەورەلرجە شەیحی أکبر (بۆیۆک شەیح) اۇلاراق بیلینن ایبنی عارابی، واحدتی وۆجود (هر شەیی آللاە اۇلدوغو) شیرک اینانئشئنئن سیستملشتیریجیسیدیر. فیرعاوونون مۆسلۆمان اۇلاراق اؤلدۆگۆ، کافیرلرین جهننمدە یانارکن ذەوق آلاجاغئ، آللاهئن (حاشا!) قادئن قئلئغئنا گیردیگی گیبی ایددیعالارا صاحیب اۇلان ایبنی عارابی، واحی آلدئغئنئ دا ایددیعا أتمیشتیر.
“أل-فوتوحات کیتابئمئن بؤلۆملرینین ترتیبی، کندی ترجیحیم وە گؤرۆشۆملە قالمە آلئنمامئشتئر. یازدئقلارئمئن حپسینی ایلهام ملگینین لیسانئیلا آللاە یازدئرمئشتئر.”
کندی أثری اۇلان کیتابلار ایچین شو سؤزلری سؤیلەمکتەدیر:
“… سؤیلەدیگیم هر شەیی، بانا تانرئ حابر وردی… اۇ، بانا ایملا أدیۇر وە بن (بونلارئ) کندی ألیملە یازیۇردوم… بنیم لیسانئم، حاققئن لیسانئدئر. سؤزۆم اۇنون سؤزۆدۆر.”
ایبنی عارابی، فوصوصۆل حیکم ایسیملی أثرینین اؤن سؤزۆندە شونلارئ سؤیلەر:
“(هیجری) 627 سنەسی موحاررم آیئنئن سۇن اۇن گۆنۆنۆن بیریندە شامدا گؤستریلن بیر رۆیادا حض. پەیغامبری گؤردۆم. ألیندە بیر کیتاب واردئر. بانا؛ ‘بو، فوصوصۆل حیکم (حیکمتین قاشلارئ) کیتابئدئر. اۇنو آل وە یارالانماسئ ایچین اینسانلارا اولاشتئر’ دییە أمرەتتی. بن دە؛ ‘بیزە أمرەدیلدیگی گیبی، آللاها، پەیغامبرینە وە ایچیمیزدن اۇلان یؤنتیجیلرە ایطاعات أدریز وە سؤزلرینی دینلەریز،’ دەدیم. بؤیلەجە سؤیلنمک ایستنیلنی تام اۇلاراق آنلادئم، نییتیمی تمیزلەدیم، هرحانگی بیر أکلەمە وە چئقارتما یاپماقسئزئن آللاهئن ألچیسینین بلیرتتیگی طارزدا بو کیتابئ اینسانلارا اولاشتئرماق ایچین نییتیمی آرئندئردئم.”
گؤرۆلدۆگۆ اۆزەرە موحییددین ایبنی عارابی کندیسینە آللاە وە رسولۆندن واحی گلدیگینی آچئقچا ایفادە أتمیشتیر. قورئان بو گیبی کیمسەلر حاققئندا بیزلری شؤیلە اویارئر:
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ ﴿۹۳﴾ (سورة الأنعام)
یالان دۆزۆپ آللاها ایفتیرا أدن وەیا کندینە بیر شەی واحیەدیلمەدیگی حالدە؛ “بانا واحیەدیلدی” دیەن کیشی ایلە؛ “آللاهئن آیت ایندیردیگی گیبی بن دە ایندیرەجگیم،” دیەن کیمسەدن داحا ظالیم کیم واردئر؟ بیر گؤرسن، اۇ ظالیملری اؤلۆم دالغالارئ ایچیندەیکن، ملکلر أللرینی اوزاتمئش؛ “چئقارئن جانلارئنئزئ!” دییە. “بوگۆن ذیللت عاذابئیلا جزالاندئرئلاجاقسئنئز. چۆنکی آللاها قارشئ گرچک دئشئ شەیلر سؤیلۆیۇرسونوز وە چۆنکی اۇنون آیتلرینە قارشئ بۆیۆکلۆک تاسلئیۇردونوز.” (أنعام سورەسی؛ 93)
ساعید نورسی وە ریسالەیی نور
کندیسینە واحی گلدیگینی ایددیعا أدنلردن أن مشهور اۇلانلاردان بیریسی دە ساعید نورسیدیر. ریسالەیی نور ایسیملی أثرینی قوتساللاشتئرماق ایچین ألیندن گلنی یاپمئش، قورئاندان ایشینە یارایابیلەجک (!) هر آیتی قوللانماقتان هیچ گری دورمامئشتئر. ساعید نورسی وە تاعقیبچیلری، ریسالەیی نورون قایناغئنئن یر یۆزۆندە اۇلمادئغئنئ، قورئانا أشیت اۇلدوغونو، اۇنون آلئندئغئ یردن آلئندئغئنئ (ایندیریلدیگینی) ایفادە أتمکتەدیر.
“ریسالەیی نورلار، نە دۇغونون کۆلتۆرۆندن وە عیلیملریندن، نە دە باتئنئن فلسفە وە بیلیملریندن آلئنمئش وە ایقتیباس أدیلمیش بیر نوردور. اۇ گؤکتن اینمیش قورئانئن، دۇغونون دا باتئنئن دا اۆستۆندە اۇلان عارشتاکی یریندن آلئنمئشتئر.”
ساعید نورسییە گؤرە ریسالەلر، قورئانئن صاحیب اۇلدوغو اؤزللیکلر تاشئر:
“ریسالەیی نور؛ هم شریعات، هم دوعا، هم حیکمت، هم عیبادت، هم أمیر وە داعوت، هم ذیکیر هم فیکیر، هم حاقیقات، هم تاصاووف، هم مانطئق هم کلام بیلگیسی، هم ایلاهیات بیلگیسی، هم صانعاتا اؤزندیرمە، هم بلاغات هم دە واحدانییتی ایثبات کیتابئدئر. اۇ، قارشئتلارئنئ أتکیسیز حالە گتیریر وە سوستورور.”
