جلالددین رومی وە مثنەوی
یۆکسک بیر شاعیرانە روحا صاحیب اۇلان جلالددین رومی، اۆستۆ بیر قالملە چیزیلەجک باسیط بیریسی دگیلدیر. آنجاق مثنەویسی حاققئندا ایددیعا أتتیگینە باقئلاجاق اۇلورساق ماعال أسف قورئان آیتلرینین اۆزەرینە کندیسی قالئن بیر چیزگی چکمیشتیر. یۆکسک ذکاسئنا وە أدبی قابیلییتینە آشئرئ گۆونن جلالددین رومی یازدئغئ کیتابئن عالملرین راببی اۇلان آللاەتان ایندیریلدیگینی سؤیلەمکتن چکینمەمیشتیر.
رومی، مثنەوینین اؤن سؤزۆندە شونلارئ سؤیلەمکتەدیر:
“بو مثنەوی کیتابئدئر. اۇ، اولاشما وە کسین بیلمە سئرلارئنئ آچئقلامادا دینین آصئللارئنئن آصئللارئنئن آصئللارئدئر. اۇ، آللاهئن أن بۆیۆک فئقهئدئر، آللاهئن أن آیدئنلئق یۇلودور وە آللاهئن أن آچئق دلیلیدیر. ائشئغئن حالی، ایچیندە قاندیل بولونان قاندیللیک گیبیدیر. صاباحئن ایلک آنلارئندان داحا پارلاق وریر. اۇ، پئنارلارئ وە داللارئ بولونان گؤنۆل جننتلریدیر. اۇندا، بو یۇلون اۇغوللارئنجا ‘سلسبیل’ دییە آدلاندئرئلان بیر پئنار واردئر وە ماقام وە کرامت صاحیبلرینجە أن حایئرلئ ماقام وە أن گۆزل دینلنمە یریدیر. اولو کیشیلر اۇرادا یەرلر ایچرلر؛ اؤزگۆر کیشیلر اۇرادا حوضور بولور وە نشئەلنیرلر. اۇ، مئصئرداکی نیل گیبی، صابرەدنلر ایچین ایچەجکتیر؛ فیرعاوون سۇیونا وە کافیرلرە حاسرتتیر. آللاهئن دەدیگی گیبی ‘اۇنونلا چۇغونو ساپئتئر، چۇغونو دۇغرو یۇلا گتیریر. گرچکتن اۇ گؤنۆللرە شیفادئر، حۆزۆنلرە جیلادئر وە قورئانئ آچئقلایئجئدئر. رئزئقلارئ گنیشلتیر وە آحلاقئ گۆزللشتیریر. کرم صاحیبی صالیح یازئجئلارئن أللری ایلە یازئلمئشتئر. تمیز کیشیلردن باشقاسئنئن اۇنا دۇقونماسئنئ منع أدرلر. عالملرین راببیندن ایندیریلمەدیر. باطئل، اۇنون اؤنۆندن وە آرقاسئندان گلەمز. آللاە گؤزتیر وە قۇرور. اۇ، أن ایی قۇرویوجودور وە مرحامتلیلرین أن مرحامتلیسیدیر. مثنەوینین باشقا لاقابلارئ واردئر. یۆجە آللاە اۇنا لاقاب وردی…”
جلالددین رومینین کندی کیتابئ ایچین باحثەتتیگی اؤزللیکلر قورئانئن صئفاتلارئدئر. قورئانئن اؤزللیکلری شونلاردئر:
كَلَّا إِنَّهَا تَذْكِرَةٌ ﴿۱۱﴾ فَمَنْ شَاءَ ذَكَرَهُ ﴿۱۲﴾ فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ ﴿۱۳﴾ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ ﴿۱۴﴾ بِأَيْدِي سَفَرَةٍ ﴿۱۵﴾ كِرَامٍ بَرَرَةٍ ﴿۱۶﴾ (سورة عبس)
آللاها قارشئ درین بیر سایغئیلا قۇرقو ایچیندە قۇشاراق سانا گلنی ایسە بئراقئپ، اۇنا آلدئرمئیۇرسون. حایئر، بؤیلە یاپما! چۆنکی بو (قورئان) بیر اؤگۆتتۆر. دیلەین اۇندان اؤگۆت آلئر. اۇ، شرفلی وە صادئق یازئجئ ملکلرین ألیندەکی یۆکسک، ترتمیز وە چۇق دگرلی صاحیفەلردەدیر. (عابەسە سورەسی؛ 11-16)
لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ ﴿۷۹﴾ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۸۰﴾ (سورة الواقعة)
اۇ، ألبتتە دگرلی بیر قورئاندئر. قۇرونموش بیر کیتابتادئر. اۇنا آنجاق ترتمیز اۇلانلار دۇقونابیلیر. عالملرین راببیندن ایندیریلمەدیر. (واقئعا سورەسی؛ 79-80)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ ﴿۴۱﴾ لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ ﴿۴۲﴾ (سورة فصلت)
قورئان کندیسینە گلدیگیندە اۇنو اینکار أدنلر موطلاقا جزالارئنئ گؤرەجکلردیر. شۆبهەسیز اۇ، چۇق دگرلی وە ساغلام بیر کیتابتئر. اۇنا نە اؤنۆندن نە دە آردئندان باطئل گلەمز. اۇ، حۆکۆم وە حیکمت صاحیبی، اؤوۆلمەیە لایئق اۇلان آللاە طارافئندان ایندیریلمیشتیر. (فوصصیلت سورەسی؛ 41-42)
جلالددین رومی، مثنەوینین آللاەتان ایندیریلدیگینی ساوونور، دۇلایئسئیلا مثنەوی ایلە قورئان آراسئندا اۇنا گؤرە بیر فارق یۇقتور. بو ایددیعالارئن ایسلام اینانچ أساسلارئ ایلە باغداشئر بیر یانئ اۇلاماز. أگر آللاە، موحاممدین (ع) وفاتئندان سۇنرا مثنەوییی واحیەتمیشسە بو، موحاممدین (ع) سۇن نبی اۇلمادئغئنئ گؤستریر. جلالددین رومی بۆیۆک بیر جۆرئەتتە بولوناراق آچئقچا واحی آلدئغئنئ ایددیعا أتمکتەدیر.
جلالددین رومی، آللاهئن کندیسینە واحی گؤندردیگینە اؤیلەسینە اینانئر کی، بو سؤزلرین تەویل أدیلمەسینە دە قارشئدئر:
“بو، نە یئلدئز بیلگیسیدیر، نە رمیل، نە دە رۆیا…
تانرئ، دۇغروسونو داحا ایی بیلیر، تانرئ واحییدیر!
صۇفیلر بونو حالقتان گیزلەمک ایچین گؤنۆل واحیی دەمیشلردیر.
سن ایستەرسن اۇنو گؤنۆل واحیی فارض أت… گؤنۆل ذاتن اۇنون ناظارگاهئدئر…
گؤنۆل، اۇنا آگاە اۇلونجا ناسئل حاطا أدر؟
أی مۆمین! سن، تانرئ نورویلا باقار گؤرۆرسۆن… حاطادان یانئلمادان أمینسین!
عابدولباقی گؤلپئنارلئ، جلالددین رومینین بو بەییتلرینی شؤیلە آچئقلار:
“صۇفیلر، قالبلریندە دۇغان ایلاهی بیلگییە یاحود کشفە ‘واریدات؛ تانرئدان گلنلر’ دەرلر. اۇنلارجا أرنلرین سؤزلری دە واحیدن باشقا بیر شەی دگیلدیر. حاتتا نۆبۆووتی یاعنی پەیغامبرلیگی ایکی قئسما آیئرئپ بیر قئسمئنئ ‘نۆبۆووتی تشریعیە؛ شریعات قوروجولوق پەیغامبرلیگی’، بیر قئسمئنا دا ‘نۆبۆووتی تاعریفیە؛ شریعاتئ آنلاتان، تانرئ سئرلارئنئ بیلدیرن پەیغامبرلیک’ دەرلر. هر ولییە بیلحاصخا زامانئن صاحیبی اۇلان قوطوب، نۆبۆووتی تاعریفیە ایلە پەیغامبردیر، فاقاط حض. موحاممدە حۆرمت وە شریعات أدبینە ریعایت باقئمئندان پەیغامبریم دییە مەیدانا چئقماز.”
یاعنی اۇنلارا گؤرە؛ نبیلیک شریعات گتیرن وە گتیرمەین اۇلماق اۆزەرە ایکییە آیرئلئرلار وە هر ولی؛ شریعات گتیرمەین بیر تۆر پەیغامبردیر. گؤلپئنارلئ، یازئلدئغئ دؤنمدە مثنەوییە ناسئل باقئلدئغئ حاققئندا شونلارئ سؤیلەر:
“مناقئب أل-عاریفین کیتابئندا شؤیلە بیر حیکایە وار: ‘بیر گۆن سولطان ولد بویوردو کی؛ دۇستلاردان بیری باباما شیکایتتە بولوندو وە عالیملر مثنەوییە نیدن قورئان دییۇرلار؟ دییە بنیملە باحثە گیریشتی. بن دە قورئانئن تفسیریدیر دەدیم، دەیینجە بابام بیر لاحظا سوسوپ، سۇنرا؛ آی سرسم! دەدی، نیچین اۇلماسئن؟ آی أشک! نیچین اۇلماسئن؟ آی اۇ…. قاردشی! نیچین اۇلماسئن؟ پەیغامبرلرلە ولیلرین حارفئ ظارفلاردا تانرئ سئرلارئنئن نورلارئندان باشقا بیر شەی یۇقتور کی. تانرئ سؤزۆ، اۇنلارئن تمیز گؤنۆللریندن بیتر، ائرماغا بنزەین دیللریندن آقار. ایستەر سۆریانی دیلینجە اۇلسون، ایستەر سبعال مثانی دیلینجە… ایستەر عیبرانی دیلینجە اۇلسون، ایستەر عارابچا!’ (اۆچۆنجۆ فاصئل) بو کیتابتا بونا بنزەر بیرچۇق حیکایەلر واردئر کی، مثنەوینین یازئلدئغئ تاریحتن ایعتیبارن تانرئ واحیی اۇلاراق تانئندئغئنئ گؤستریر.”
