“أنداد” کلیمەسی؛ “نیدد”ین چۇغولودور. “نید”: “میثیل، دنک، أش، بنزەر” دیمکتیر. آچئقچا تاپئنئلسئن وەیا تاپئنئلماسئن “ایلاە” یرینە قۇنان، تانرئ اۇلاراق بنیمسنن آللاهئن دئشئنداکی شەیلرە دەنیر.
یۆجە قورئان شؤیلە بویورور:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ ﴿۱۶۵﴾ (سورة البقرة)
اینسانلاردان باعضئلارئ، آللاەتان باشقاسئنئ آللاها “أنداد /دنک تانرئلار” أدینیر دە اۇنلارئ آللاهئ سەور گیبی سەورلر. ایمان أدنلرین آللاها اۇلان سەوگیسی ایسە (اۇنلارئنکیندن) چۇق داحا فاضلادئر. کشکە ظالیملر عاذابئ گؤردۆگۆ زامان (آنلایاجاغئ گیبی) بۆتۆن قووتین آللاها عائید اۇلدوغونو وە آللاهئن عاذابئنئن چۇق شیددتلی اۇلدوغونو اؤنجەدن آنلایابیلسەلردی. (باقارا سورەسی؛ 165)
مۆشریک، آللاە ایچین سەومکلە آللاە گیبی سەومەیی بیربیرینە قارئشتئران کیمسەدیر. مۆسلۆمان ایچین آللاە سەوگیسیندن داحا اؤتە بیر سەوگی یۇقتور. شیرکتن آرئنمئش بیر ایمانا صاحیب اۇلان مۆسلۆمان، آللاهئ هر شەیدن فاضلا سەور. آللاە بیزیم صاحیبیمیزدیر، صاحیب اۇلدوقلارئمئزئن دا آصئل صاحیبیدیر. بیزی یەدیرن ایچیرن، یاراتان وە ایحتیاجلارئمئزئ قارشئلایان آللاە اۇلدوغوندا، اۇنا اۇلان سەوگیمیز سۇنسوز وە سئنئرسئز اۇلمالئدئر. هر تۆرلۆ سەوگییی سئنئرسئزجا حاق أدن تک وارلئق اۇدور. بیزیم بۆتۆن سەودیکلریمیزی یاراتان آللاە اۇلدوغوندان، هیچ کیمسەیی اۇنو سەودیگیمیز گیبی سەویپ باغلانامایئز. تاریح بۇیونجا نیجە اینسانلار لیدرلرینی، نبیلری وە دیگر دگرلرینی سەوگیدە آشئرئ قاچتئغئندا، آللاها اۇرتاق قۇشموشلاردئر.
بیر مۆسلۆمان، کیملری سەویپ سەومەیەجگینین اؤلچۆلرینی سادەجە واحیدن آلئر. بیزلر آللاهئن سەومەدیکلرینی سەومەییز، آللاهئ سەومەینلری دە سەومەییز. آللاهئن ؛ “سەوین وە دگر ورین!” دەدیکلرینی دە اۇنون قۇیدوغو اؤلچۆلرە باقاراق سەوریز وە سەوگیدە آشئرئ قاچمایئز. سەوگی دویغوسو کۇنترۇلدن چئقارسا، اینسان دویغوسال بۇشلوغا دۆشر؛ سەودیکلرینی سەودیکلرینی یاراتان آللاهئ دا قایبەدر. یۆجە آللاە شؤیلە بویورور:
قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ﴿۲۴﴾ (سورة التوبة)
دە کی: “أگر بابالارئنئز، اۇغوللارئنئز، قاردشلرینیز، أشلرینیز، قابیلەنیز (منفاعات چەورەنیز)، ألدە أتتیگینیز ماللار، کسادئندان قۇرقتوغونوز تیجارت، حۇشونوزا گیدن قۇنوتلار؛ سیزین ایچین آللاەتان، رسولۆندن وە آللاە یۇلوندا جیهادتان داحا سەویملی ایسە آرتئق آللاە، أمرینی گتیرینجەیە قادار بکلەیین. آللاە، یۇلدان آیرئلمئش بیر تۇپلولوغو دۇغرویا وە گۆزلە قئلاووزلاماز.” (تەوبە سورەسی؛ 24)
لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿۲۲﴾ (سورة المجادلة)
آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانان بیر میللتین بابالارئ، اۇغوللارئ، قاردشلری، یاحود آقرابالارئ دا اۇلسا؛ آللاها وە رسولۆنە دۆشمان اۇلانلارلا دۇستلوق أتتیگینی گؤرمزسینیز. اۇنلار اۇ کیمسەلردیر کی آللاە قالبلرینە ایمان یازمئش وە اۇنلارئ کندیندن بیر روح ایلە دستکلەمیشتیر. اۇنلارئ؛ آلتئندان ائرماقلار آقان جننتلرە سۇقاجاق، اۇرادا أبدی قالاجاقلاردئر. آللاە اۇنلاردان راضئ اۇلموش، اۇنلار دا اۇندان راضئ اۇلموشلاردئر. ایشتە اۇنلار آللاهئن حیزبیدیر (دینینین یاردئمجئلارئدئر). ایی بیل کی، قورتولوشا اولاشاجاق اۇلانلار، آللاهئن حیزبیدیر. (مۆجادلە سورەسی؛ 22)
آیتلردە سایئلانلار، بیزی آللاهئن بویروق وە یاساقلارئندان آلئقۇییۇرسا، بیزیم ایچین واحیدن داحا اؤنملییسە بیز بو وارلئقلارئ “ایلاەلار /أنداد” أدینمیشیز دیمکتیر. بو دوروم سەوگیدە اۇرتاق قۇشماقتئر. هیچبیر شەی آللاەتان داحا دگرلی وە سەوگییە لایئق اۇلماز. بو شیرکی ایشلەینلر آصلئندا آللاهئ اینکار أتمزلر، “آللاە یۇق، بانا قارئشماسئن!” دەمزلر، آنجاق سەودیکلری کیشی وە قوروملارئن حاطئرئنا آللاهئن بویروقلارئنئ اومورساماز وە گؤرمزدن گلیرلر. ایشتە شیرک اۇلان قئسئم بوراسئدئر. یۇقسا آللاە بیریلرینی سەومەیی یاساقلاماز. قورئان هر تۆرلۆ سەوگییە قارشئ دگیلدیر، کۇنترۇلسۆز سەوگییە قارشئدئر. بیریلرینی سەومە اوغرونا آللاهئن آرد پلانا ایتیلمەسینە قارشئدئر.
اؤرنگین بیر اینسان دۆشۆنەلیم؛ طارافتارئ اۇلدوغو فوتبۇل تاقئمئ ایچین پارالار حارجئیۇر، اۇنون ایچین آلئیۇر، اۇنون ایچین گۆلیۇر وە تاقئمئ نەرەیە گیدرسە اۇ دا گیدیۇر. ماچ واقیتلرینی اؤنمسییۇر آما ناماز واقیتلرینی اومورسامئیۇرسا، توتتوغو تاقئم ایچین جانئنئ ورەجک یا دا بیریلرینی اؤلدۆرەجک قادار فاناتیکلشمیشسە، حایاتئنئن مرکزینە توتتوغو فوتبۇل تاقئمئنئ قۇیموشسا، بوندان داحا آچئق پوتلاشتئرما اۇلور مو؟ اۇ تاقئم بو قادار سەوگییی، ایلگی وە عالاقایئ حاق أدەجک نە یاپتئ کی، آللاهئ سەور گیبی سەویلیۇر؟
بو کیشی آللاە ایچین اینفاقئ، ناماز واقیتلرینی، آللاە ایچین جیهادئ، ایسلامی بیر حایاتئ اونوتموش یاعنی آصلئندا آللاهئ اونوتموشتور. سۇرسانئز بو کیشیلرە کسینلیکلە آللاها ایمان أتتیگینی سؤیلەرلر آنجاق پراتیکتە آللاهئن دگیل، پوتلاشتئردئغئنئن ایستەدیکلری اۇلور وە آللاە اونوتولور. آللاهئن بو کیمسەلرە ورەجگی جواب شو اۇلاجاقتئر:
وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى ﴿۱۲۴﴾ قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا ﴿۱۲۵﴾ قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى ﴿۱۲۶﴾ وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى ﴿۱۲۷﴾ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى ﴿۱۲۸﴾ (سورة طە)
هر کیم دە بنیم ذیکریمدن (قورئاندان) یۆز چەویریرسە، (بیلسین کی) اۇنا دار بیر گچیم (یاشانتئ) واردئر وە اۇنو قئیامت گۆنۆ کؤر اۇلاراق حاشرەدریز. “راببیم! بنی نیچین کؤر اۇلاراق حاشرەتتین (دیریلتتین)؟ اۇیسا بن گؤرن بیر کیمسەیدیم،” دەر. آللاە: “بؤیلەدیر؛ سانا آیتلریمیز گلمیشتی دە اۇنلارئ سن اونوتموشتون، بوگۆن دە اؤیلەجە اونوتولورسون،” دەر. ایشتە حاددی آشانلارئ، راببینین آیتلرینە اینانمایانلارئ بیز بؤیلە جزالاندئرئرئز. وە موحاققاق کی آحیرت عاذابئ داحا شیددتلی وە داحا دواملئدئر. (طاها سورەسی؛ 124-128)
