فئطرات دینی

قورئان ائشئغئن‌دا؛ آراجئلئق وە شیرک (2)

 

 آ- آللاە ایلە آلدانما

آللاە تعالا شؤیلە بویورور:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ ﴿۳﴾ وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ﴿۴﴾ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ ﴿۵﴾ إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ ﴿۶﴾ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ ﴿۷﴾ (سورة فاطر)

« أی اینسان‌لار! آللاهئن اۆستۆنۆزدەکی نیعمتی‌نی دۆشۆنۆن. آللاهئن دئشئن‌دا سیزە گؤک‌تن وە یردن رئزئق ورەجک بیر یاراتئجئ مئ وار؟ اۇندان باشقا ایلاە یۇق‌تور. نەیە گۆونەرک یانلئشا سۆرۆکلنییۇرسونوز؟

سنی یالانلارلارسا، بیل کی سن‌دن اؤنجە دە نیجە ألچی‌لر یالانجئ یری‌نە قۇندو. بۆتۆن ایش‌لر آللاها دؤندۆرۆلۆر.

أی اینسان‌لار! آللاهئن وردیگی سؤز بۆتۆنۆیلە گرچک‌تیر؛ دۆنیا حایاتئ سیزی آلداتماسئن. اۇ چۇق آلداتان (شەیطان)، ساقئن سیزی آللاە ایلە آلداتماسئن.

شەیطان سیزە دۆشمان‌دئر؛ اۇنو دۆشمان بیلین. اۇ، طارافتارلارئ‌نئ سادەجە آلەولی بیر آتشین آرقاداشئ اۇلمایا چاغئرئر.

کندی‌نی دۇغرولارا قاپاتان‌لارا آغئر بیر عاذاب واردئر. اینانئپ گۆونن وە ایی ایش‌لر یاپان‌لارئن آلاجاق‌لارئ ایسە باغئشلانما وە بۆیۆک بیر اۆجرت‌تیر. » (فاطئر سورەسی؛ 3-7)

 

قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا فَهُمْ عَلَى بَيِّنَتٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا إِلَّا غُرُورًا ﴿۴۰﴾ (سورة فاطر)

دە کی: “آللاە ایلە اۇرتاق سایاراق آرایا قۇیوپ یاردئم ایستەدیک‌لرینیزە باقتئنئز مئ؟ گؤسترین بانا؛ اۇنلار یرین حانگی پارچاسئ‌نئ یاراتمئش‌لار؟ یۇقسا گؤک‌لردە بیر اۇرتاقلئق‌لارئ مئ وار؟ یا دا اۇنلارا بیر یازئ وردیک دە اۇنو بلگە اۇلاراق مئ قوللانئیۇرلار؟ حایئر؛ اۇ ظالیم‌لردن بیری دیگری‌نە سادەجە آلداتئجئ واعادتە بولونور. (فاطئر سورەسی؛ 40)

 

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْمًا لَا يَجْزِي وَالِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلَا مَوْلُودٌ هُوَ جَازٍ عَنْ وَالِدِهِ شَيْئًا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ ﴿۳۳﴾ (سورة لقمان)

أی اینسان‌لار! یۆجە صاحیبینیزدن چکینین. آنا بابانئن أولادئ ایچین؛ أولادئن دا آناسئ وە باباسئ ایچین بیر اؤدەمە یاپامایاجاغئ گۆن‌دن قۇرقون. آللاهئن سؤزۆ گرچک‌تیر. ساقئن دۆنیا حایاتئ سیزی آلداتماسئن. اۇ چۇق آلداتان (شەیطان) دا سیزی آللاە ایلە آلداتماسئن. (لۇقمان سورەسی؛ 33)

 

آللاە ایلە آلداتمانئن بیرقاچ شکلی واردئر:

 

1– آللاە ایلە ألچی‌لری‌نی آیئرما

داحا اؤنجە اۆزرین‌دە دورولدوغو گیبی هر اینسان آللاها اینانئر وە بو ایناجئ‌نئ بیر شکیل‌دە ایفادە أدر. تانرئ‌تانئماز دییە آدلاندئرئلان آتئیست دە اؤیلەدیر. آدئ‌نا ایستەر دۇغا، ایستەر گؤک تانرئ، ایستەرسە نە دەنیرسە دەنسین؛ آللاهئ اینکار مۆمکۆن اۇلمادئغئن‌دان تانرئ‌تانئماز، باباسئ‌نئ تانئمازلئق أدنە بنزەر. اۇ، سئقئشئنجا ناسئل باباسئ‌نئن دستگی‌نی آرارسا بو دا آللاهئن دستگی‌نی آرار. آللاهئن هر شەیی ورمەسی‌نی آما أمیر ورمەمەسی‌نی ایستەر. بؤیلە بیری‌نین ألچی‌یە اینانماسئ بکلنەمز. آللاە تعلا شؤیلە بویورور:

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا ﴿۱۵۰﴾ أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا ﴿۱۵۱﴾ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولَئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿۱۵۲﴾ (سورة النساء)

« آللاە ایلە ألچی‌لری‌نین آراسئ‌نئ آیئرما ایستگی ایلە، کندی‌نی آللاها وە ألچی‌لری‌نە قاپاتان؛ بیری‌نە اینانئپ گۆونیر، دیگری‌نی تانئمایئز دیەن وە ایکی‌سی آراسئن‌دا بیر یۇل توتماق ایستەین‌لر وار یا، اۇنلار گرچک کافیرلردیر. اۇ کافیرلرە آلچالتئجئ بیر عاذاب حاضئرلامئشئزدئر.

آللاها وە ألچی‌لری‌نە اینانان وە اۇنلاردان بیری‌نی دیگرین‌دن آیئرمایان‌لارا گلینجە؛ آللاە اۇنلارا اۆجرت‌لری‌نی ورەجک‌تیر. اۇ، باغئشلار؛ اۇنون ایکرامئ بۇل‌دور. » (نیسا سورەسی؛ 150-152)

 

آللاهئن ألچی‌سی‌نی تانئمایان‌لارلا یاپتئغئمئز باعضئ گؤرۆشمەلر شؤیلەدیر:

ألچی تانئماز: بنیم آللاهئما اینانجئم سۇن‌سوزدور.

بایئندئر: آللاها هرکس اینانئر، بو هر اینسان ایچین قاچئنئلمازدئر.

ألچی تانئماز: بن زامان زامان آللاهئما سئغئنئر، اۇنون یاردئم وە دستگی‌نی ایستەریم. بؤیلە یاپتئغئم زامان راحاتلار، موتلو اۇلوروم.

بایئندئر: بونو هرکس یاپار. زۇر اۇلان، آللاهئن أمیرلری‌نە اویماق، یاعنی ألچی‌یە اویماق‌تئر. سیز ألچی‌یە دگیل دە آرزولارئنئزا مئ اویماق ایستییۇرسونوز؟

ألچی تانئماز: ألبتتە. حایات بنیم حایاتئم؛ بونا کیم قارئشابیلیر؟

بایئندئر: اۇ حایاتئ ورن آللاە قارئشاماز مئ؟ ایشتە آللاهئن ألچی‌لری، اۇنون بو قۇنو ایلە ایلگیلی أمیرلری‌نی گتیریرلر.

ألچی تانئماز: آما بو قۇنودا بیربیری‌یلە توتارسئز، ساچما ساپان چۇق شەی دویدوم. بونلارئن بیرچۇغو حورافەدن عیبارت، سۇنرادان اویدورولموش شەی‌لر.

بایئندئر: دۇغرو قارار ورمەنین یۇلو، دینی قایناغئن‌دان اؤگرنمک‌تیر. دینین قایناغئ قورئان‌دئر. قورئانئ آنلایاراق اۇقویون. أگر اۇنون، آنجاق آللاهئن کیتابئ اۇلابیلەجگی قاناعاتی‌نە وارئرسانئز، موحاممدین (ع) دە آللاهئن ألچی‌سی اۇلدوغونا اینانماق زۇرون‌دا قالئرسئنئز.

أسکی بیر ألچی تانئماز: بن آتئیست‌تیم. أگر اینسان‌لارئن دین آدئ‌نا آنلاتتئق‌لارئ‌نا باقسایدئم دین‌سیز قالئردئم. بن طئب دۇکتۇرویوم. بیر گۆن قورئانئ آلدئم وە اینجەلەدیم. ماقصادئم قورئانئن گرچک‌تن آللاهئن کیتابئ اۇلوپ اۇلمادئغئ‌نئ آنلاماق‌تئ. اۇرادا طئب‌لا، بیل‌حاصصا چۇجوغون آنا راحمین‌دە گچیردیگی صافحالارلا ایلگیلی اؤیلە بیلگی‌لر بولدوم کی، بونلارئن اۇ دەویردە بیلینمەسی مۆمکۆن دگیل‌دی. داحا باشقا شەی‌لر دە گؤردۆم وە کسین اۇلاراق آنلادئم کی بو، آللاهئن کیتابئ‌دئر. ایشتە اۇ زامان مۆسلۆمان اۇلدوم.

بایئندئر: ایشتە بؤیلە یاپماق گرکیر. باشقالارئ‌نا باقاراق دگیل، دۆشۆنەرک وە آراشتئراراق قارار ورمک گرکیر. بونون اۇلمازسا اۇلماز شارطئ، قورئانئ آنلایاراق اینجەلەمک‌تیر.

 

2– سۇروملولوغو آللاها یۆکلەمە

بیرچۇق کیمسە یاپتئغئ یانلئش‌لارئن سۇروملولوغونو آللاها یۆکلەر. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:

سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ ﴿۱۴۸﴾ قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ ﴿۱۵۰﴾ (سورة الأنعام)

مۆشریک‌لر دیەجک‌لردیر کی: “آللاە، کندی‌نە تسلیم اۇلمامئزئ ترجیح أتسەیدی نە بیز شیرکە دۆشردیک، نە دە آتالارئمئز. بیر شەیی حارام دا قئلمازدئق.” اؤنجەکی‌لر دە بو یالانا سارئلدئ‌لار وە سۇنون‌دا عاذابئمئزئ تاتتئ‌لار. دە کی: “یانئنئزدا بیر بیلگی وار مئ کی، چئقارئپ بیزە گؤسترەسینیز. سیز سادەجە تاحمین یۆرۆتۆیۇرسونوز؛ سیز سادەجە آتئیۇرسونوز. دە کی: “سوستوروجو دلیل آللاهئنکی‌دیر؛ ترجیحی آللاە یاپسایدئ ألبتتە حپینیزی یۇلا گتیریردی.” (أنعام سورەسی؛ 148-149)

 

آیت‌لردە گچن “شاء” فیعیل‌لری، اینسانئن ایمتیحان گرگی یاپتئغئ سچیم‌لر وە اۇ سچیم‌لرە گؤرە آللاهئن یاراتتئغئ شەی‌لر ایچین قوللانئلئر. بونو گؤسترن آیت شودور:

وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ … ﴿۶۸﴾ (سورة القصص)

سنین راببین، اۇنلارئن سچمە حاق‌لارئ اۇلان‌لاردان سچەرک شەی حالی‌نە گتیردیگی‌نی یاراتئر… (قاصاص سورەسی؛ 68)

 

شو آیت، شەیین اۇلوشومونو آنلاتئر:

إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ﴿۸۲﴾ (سورة یس)

آللاە بیر شەیی ایرادە أتتیگین‌دە یاپتئغئ، اۇنون ایچین “اۇل!” دەمەسی‌دیر. آردئن‌دان اۇ شەی اۇلوشور. (یاسین سورەسی؛ 82)

 

کیشی، بیر شەیی نیەتی‌نە قۇیار، آللاە دا اۇ شەیین شارط‌لارئ‌نئ یاراتئرسا اۇ شەی اۇلوشور. آللاهئن یاپتئغئ دا، کیشی‌نین یاپتئغئ دا “شاء” فیعیلی ایلە آنلاتئلئر. بیر آیت شؤیلەدیر:

وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ ﴿۲۹﴾ (سورة التکویر)

سیزین بیر شەیی اۇلوشتورمانئز، آللاهئن دا اۇ شەیی اۇلوشتورماسئ‌یلا مۆمکۆن اۇلور. (تکویر سورەسی؛ 29)

 

“آللاە، قول‌لارئ‌نئن کافیر اۇلماسئ‌نا راضئ اۇلماز”، آما اۇنلارئ ایمتیحان أتتیگی ایچین شیرکی ترجیح أدیپ گرکنی یاپانئن قالبین‌دە شیرکی یاراتئر. بو سبب‌لە “شاء” فیعیلین تۆملجی، کیشی‌نین ترجیحی‌نە وە آللاهئن یاراتتئغئ شەیە گؤرە دگیشیر.

بیر شەیین اۇلماسئ ایچین ایرادە یترلی دگیل‌دیر. آللاە بۆتۆن اینسان‌لارئن یۇلا گلمەسی‌نی ایرادە أدر آما هرکس یۇلا گلمز. (نیسا سورەسی؛ 26) آللاهئن ایرادەسی، آنجاق “اۇل!” أمری‌نی ورمەسی ایلە گرچکلشیر. کیشی‌نین ایرادەسی‌نین گرچکلشمەسی دە آللاهئن “اۇل!” أمری‌نی ورەرک شارط‌لارئ یاراتماسئ‌نا باغلئ‌دئر. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:

وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا ﴿۲۹﴾ (سورة الکهف)

دە کی: “دۇغرولار راببینیزدن‌دیر. ایمانئ ترجیح أدن اینانسئن، کندی‌نی دۇغرولارا قاپاتمایئ ترجیح أدن دە کافیر اۇلسون.” یانلئش یاپان‌لار ایچین، پردەسی ایلە اۇنلارئ قوشاتاجاق بیر آتش حاضئرلادئق. یاردئم ایستەرلرسە اۇنلارا، أریمیش ماعدن گیبی یۆزلری حاشلایان بیر سو وریلیر. نە کؤتۆ ایچەجک‌تیر اۇ؛ نە کؤتۆ یردیر اۇراسئ! (کهف سورەسی؛ 29)

 

آللاە تعالا، دین قۇنوسون‌دا باسقئ یاپمادئغئ گیبی، کیمسەنین باسقئ یاپماسئ‌نا دا راضئ اۇلماز. اۇ، بو قۇنودا موحاممدی (ع) شؤیلە اویارمئش‌تئر:

وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ ﴿۹۹﴾ (سورة یونس)

ترجیحی یۆجە راببین (صاحیبین) یاپسایدئ، یریۆزۆن‌دە کیم وارسا حپسی بیردن ایمانا گلیردی. ایمانا گلسین‌لر دییە اۇنلارا سن می باسقئ یاپاجاق‌سئن؟ (یونوس سورەسی؛ 99)

 

وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ ﴿۳۵﴾ (سورة الأنعام)

یۆز چەویرمەلری سانا آغئر گلدی‌یسە، یردە کانال آچمایا وەیا گؤک‌تە مردیون بولمایا گۆجۆن یتییۇرسا بیر موعجیزە گتیریرسین. ترجیحی آللاە یاپسایدئ، بونلارئن حپسی‌نی ألبتتە دۇغرو یۇل‌دا تۇپلاردئ. ساقئن جاهیل‌لردن اۇلما! (أنعام سورەسی؛ 35)

 

آللاە تعالا، کندی‌نی دۇغرولارا قاپاتان‌لارئ یۇلا گتیرمز. اۇ، شؤیلە بویورور:

… إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ ﴿۶۷﴾ (سورة المائدة)

… آللاە، کندی‌نی دۇغرولارا قاپاتان بیر تۇپلولوغو یۇلا گتیرمز. (مائیدە سورەسی؛ 67)

 

… وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿۱۰۹﴾ (سورة التوبة)

… آللاە، یانلئش‌لار ایچین‌دە اۇلان بیر تۇپلومو یۇلا گتیرمز. (تەوبە سورەسی؛ 109)

 

… وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ﴿۲۴﴾ (سورة التوبة)

… آللاە، یۇل‌دان چئقان بیر تۇپلولوغو یۇلا گتیرمز. (تەوبە سورەسی؛ 24)

 

آللاە سادەجە دۇغرو ترجیح‌تە بولونان‌لارئ یۇلا گتیریر. یۆجە آللاە بو قۇنودا شؤیلە بویورویۇر:

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿۴﴾ (سورة أبراهیم)

بیز هر ألچی‌یی حالقئ‌نئن دیلی ایلە گؤندردیک کی، اۇنلارا آچئق آچئق آنلاتسئن. سۇنرا آللاە، ساپئقلئغئ ترجیح أدنین ساپئقلئغئ‌نئ اۇنایلار، هیدایتی ترجیح أدنی دە یۇلونا قابول أدر. گۆچلۆ اۇلان اۇ، دۇغرو قارار ورن اۇدور. (ایبراهیم سورەسی؛ 4)

 

یۇلا گلمک، ترجیحی دۇغرو یاپماق‌لا اۇلور. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:

وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ ﴿۲۷﴾ (سورة الرعد)

آللاە، ساپئقلئغئ ترجیح أدنی ساپئق سایار، دۇغرویا یؤنلنی دە کندی‌نە یؤنلتیر. (راعد سورەسی؛ 27)

 

ایی‌لیگی سۇن‌سوز اۇلان آللاە، یۇلا گلدیک‌تن سۇنرا یانلئش ایش‌لر یاپان بیر قولونو اویارمادان یۇل‌دان چئقماسئ‌نئ اۇنایلاماز. بو قۇنودا شؤیلە بویورور:

وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿۱۱۵﴾ (سورة التوبة)

آللاە بیر تۇپلومون یۇلا گلدیگی‌نی اۇنایلادئق‌تان سۇنرا، ساقئنمالارئ گرکن شەیی آچئقچا بیلدیرمەدن اۇنلارئن یۇل‌دان چئقئشئ‌نئ اۇنایلاماز. آللاە هر شەیی بیلیر. (تەوبە سورەسی؛ 115)

 

ساپئتان‌لار اویارئ‌لارئ دیققاتە آلمایان‌لاردئر. بؤیلە بیر تۇپلوم، اؤنجە رفاها قاووشور، سۇنرا بکلەمەدیگی بیر آن‌دا جزایا چارپتئرئلئر. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ ﴿۴۴﴾ (سورة الأنعام)

کندی‌لری‌نە حاطئرلاتئلان گؤرەولرلە ایلگی‌لنمەیینجە اؤن‌لری‌نە بۆتۆن قاپئ‌لارئ آچارئز. وریلن نیعمت‌لرلە شئماردئق‌لارئ بیر سئرادا اۇنلارئ یاقالایئ‌وریریز. حپ بیردن اوموت‌سوزلوغا دۆشرلر. (أنعام سورەسی؛ 44)

 

آللاە اویارئلمامئش بیر تۇپلوما جزا ورمز. بو قۇنودا شؤیلە بویورور:

مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا ﴿۱۵﴾ (سورة الإسراء)

یۇلا گلن کندی یارارئ‌نا گلیر؛ یۇل‌دان چئقان دا کندی ضارارئ‌نا چئقار. کیمسە کیمسەنین یۆکۆنۆ چکمز. بیز، بیر ألچی گؤندرمەدن عاذاب أتمەییز. (ایسرا سورەسی؛ 15)

 

3– یانلئش توەککۆل

توەککۆل، بیر ایش‌تە عاجیز قالدئغئ‌نئ قابول أدیپ اۇنو باشقاسئ‌نا بئراقماق‌تئر. آللاها توەککۆل ایسە، بیر ایش‌تە یاپابیلەجگی هر شەیی یاپئپ گری‌سی‌نی آللاها بئراقماق اۇلور. فاقاط توەککۆل زامان‌لا، کندی‌نی یۇرمادان “ایشی آللاها بئراقما” شکلین‌دە آنلاشئلمئش‌تئر. باعضئ آیت‌لر دە بونا گؤرە یۇروملانئنجا تنبللیگە آچئق آما گلیشمەلرە قاپالئ وە سۇروملولوغو آللاها یۆکلەین بیر داورانئش بیچیمی اۇرتایا چئقمئش‌تئر. حالبوکی آللاە تعالا شؤیلە بویورور:

وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى ﴿۳۹﴾ (سورة النجم)

اینسانئن چالئشماسئن‌دان باشقاسئ کندی‌نین دگیل‌دیر. (نجم سورەسی؛ 39)

 

… فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ ﴿۲۰۰﴾ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ﴿۲۰۱﴾ أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ ﴿۲۰۲﴾ (سورة البقرة)

… اینسان‌لاردان کیمی دەر کی: “راببیمیز! بیزە بو دۆنیادا ور!” اۇنون بؤیلەجە آحیرت‌تە آلاجاغئ قالماز. اۇنلاردان کیمی دە شؤیلە دەر: “راببیمیز! بیزە بو دۆنیادا گۆزللیک ور، آحیرت‌تە دە گۆزللیک ور. بیزی اۇ آتشین عاذابئن‌دان قۇرو!” بونلاردان هر بیری‌نە قازاندئق‌لارئن‌دان بیر پای واردئر. آللاە حسابئ چابوق گؤرۆر. (باقارا سورەسی؛ 202-200)

 

دەمک کی، دۆنیایئ ایستەین چالئشماق زۇرون‌دادئر. هم دۆنیایئ هم آحیرتی ایستەین دە چالئشماق زۇرون‌دادئر. چالئشمایانا بیر شەی یۇق‌تور. باشارئ‌نئن ایکی شارطئ واردئر؛ بیری دۇغرو ترجیح‌تە بولونماق، دیگری ایسە گرکلی گۆجە صاحیب اۇلماق‌تئر. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:

إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا ﴿۳۰﴾ (سورة الإسراء)

سنین راببین رئزقئ، ترجیحی‌نی دۇغرو یاپان وە گرکلی گۆجە صاحیب اۇلان ایچین یایار. اۇ، قول‌لارئ‌نئن ایچی‌نی بیلیر وە هر شەیی گؤرۆر. (ایسرا سورەسی؛ 30)

 

یریۆزۆن‌دە پەینیر، أکمک، آش وس. حاضئر واضعیەت‌تە یۇق‌تور. آمما آللاە، اۇنلارئ أل‌دە أتمە ایمکان‌لارئ‌نئ یاراتمئش‌تئر. بو ایمکان‌لارئ قوللانمایان‌لار، اۇ نیعمت‌لرە اولاشمازلار. اۇ شؤیلە بویورور:

… وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ ﴿۱۰﴾ (سورة فصلت)

… غئدالارئ‌نئن اؤلچۆسۆنۆ دؤرت گۆن‌دە اۇلوشتوروپ آرایان‌لار ایچین دنگەلی بیر شکیل‌دە یایان اۇدور. (فوصصیلت سورەسی؛ 10)

 

کیم گرکلی چالئشمایئ یاپارسا، نیعمت‌لرە اولاشابیلیر. آللاە، کندی‌لری‌نە شؤیلە سسلنمەمیزی ایستەمیش‌تیر:

… وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿۲۷﴾ (سورة آل عمران)

… ترجیح أتتیگی‌نە اۇرانتئ‌سئز رئزئق وریرسین. (آلی عیمران سورەسی؛ 27)

 

ایمکان‌لار بۇل اۇلسا آما گرکلی گۆجە صاحیب اۇلمازساق وەیا گۆجۆمۆز اۇلدوغو حال‌دە چالئشمازساق ألیمیزە بیر شەی گچمز. بو سبب‌لە گرکلی گۆجۆ أل‌دە أتمک وە چالئشماق گرکیر. قوراقلئق، آشئرئ یاغمور وە دپرم گیبی آفت‌لرە قارشئ گۆجۆمۆز یتمەیەجگی ایچین دە بۆتۆن تدبیرلری آلدئق‌تان سۇنرا آللاها توەککۆل أدیلملی‌دیر.

تفسیر وە مئال‌لردە باعضئ آیت‌لرە فارقلئ آنلام وریلینجە توەککۆل یانلئش آنلاشئلمئش‌تئر. مثەلا یوقارئ‌دا گچن ایسرا سورەسی‌نین؛ 30-نجی آیتی‌نە شؤیلە مئال وریلمیش‌تیر:

إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا ﴿۳۰﴾ (سورة الإسراء)

شو کسین کی، راببین دیلەدیگی کیمسەنین ناصیبی‌نی بۇللاشتئرئر. دیلەدیگی‌نین ناصیبی‌نی دارالتئر. چۆنکۆ راببین، قول‌لارئ‌نئن هر حالی‌نی بیلیپ گؤرمک‌تەدیر. (ایسرا سورەسی؛ 30)

 

فارقلئ آنلامئن سببی، آیت‌تەکی “یَشَاءُ = ایستەر” وە ” یَقدِرُ = گۆجۆ یتر” فیعیل‌لری‌نین فاعیلی اۇلان “اۇ” ضامیری‌نین “راببە” دؤندۆرۆلمەسی‌دیر. عارابچادا ضامیر أن یاقئنئ‌نئ گؤستریر، اوزاق ایچین قارینە گرکیر. بؤیلە بیر قارینە اۇلمادئغئن‌دان بورادا ضامیر، “مَن = کیم”ی گؤستریر.

بونا بیر اؤرنک دە سبە سورەسی‌نین 39-نجو آیتی‌نە وریلن شو مئال‌دیر:

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ … ﴿۳۹﴾ (سورة سبأ)

دە کی: “دۇغروسو راببیم، قول‌لارئن‌دان دیلەدیگی‌نە رئزقئ بۇل وریر، دیلەدیگی‌نە دە قئسار …” (سبە سورەسی؛ 39)

 

عارابچا باقئمئن‌دان دۇغرو آنلام شؤیلە اۇلور:

دە کی: “راببیم رئزقئ، ترجیحی‌نی دۇغرو یاپان وە یترلی دۇنانئما صاحیب اۇلان قول‌لارئ ایچین یایار …” (سبە سورەسی؛ 39)

 

4– آللاهئن عاففئ ایلە آلدانما

چۇق کیمسە، “آللاە بیزە نییە عاذاب أتسین کی؟”، “یاراتتئغئ، بسلەییپ بۆیۆتتۆگۆ قولونا عاذاب أدر می؟” گیبی سؤزلرلە کندی‌نی آلداتئر. کیمی‌لری دە یاپتئق‌لارئ باعضئ ایی ایش‌لرین قورتولوش‌لارئ‌نا سبب اۇلاجاغئ‌نئ سانئر. بدیردە نبیمیزین عامجاسئ عابباس وە آرقاداش‌لارئ أسیر اۇلونجا، مۆسلۆمان‌لار اۇنلارئ مۆشریک اۇلدوق‌لارئ ایچین عایئبلامئش‌لاردئ. عابباس شؤیلە دەدی: “واللاهی بیز دە مسجیدی حارامئ عیبادتە آچئق توتار، سئقئنتئ‌دا اۇلانئن سئقئنتئ‌سئ‌نئ گیدریر، کاعبەیی قۇرور، حاجئ‌لارا سو داغئتئرئز.” بونون اۆزری‌نە شو آیت ایندی:

أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿۱۹﴾ (سورة التوبة)

سیز حاجئ‌لارا سو ورمەیی وە مسجیدی حاراما حیذمتی، آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانان وە آللاە یۇلون‌دا بۆتۆن أنگل‌لرە گؤگۆس گرن کیمسەنین یاپتئغئ ایلە بیر می توتویۇرسونوز؟ بونلار آللاە قاتئن‌دا بیر اۇلمازلار. آللاە، یانلئش‌لار ایچین‌دەکی بیر تۇپلومو یۇلا گتیرمز. (تەوبە سورەسی؛ 19)

 

کندی‌نی آللاهئن عاففی ایلە آلداتان‌لارلا ایلگیلی آیت‌لردن بیری شودور:

وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ ﴿۴۷﴾ (سورة الزمر)

قالقئش گۆنۆ، یریۆزۆن‌دەکی هر شەی وە بیر اۇ قادارئ داحا اۇ ظالیم‌لرین ألین‌دە اۇلسا، اۇ عاذابئن سئقئنتئ‌سئن‌دان قورتولماق ایچین حپسی‌نی وریرلردی. آللاە، هیچ حساب أتمەدیک‌لری شەی‌لری قارشئ‌لارئ‌نا چئقاراجاق‌تئر. (زۆمر سورەسی؛ 47)

 

آللاە اینانان‌لارئ دا ایمتیحان‌دان گچیریر. اۇ، بو قۇنودا شؤیلە بویورویۇر:

الم ﴿۱﴾ أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ ﴿۲﴾ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ ﴿۳﴾ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ ﴿۴﴾ مَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿۵﴾ وَمَنْ جَاهَدَ فَإِنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ ﴿۶﴾ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿۷﴾ (سورة العنکبوت)

« ألیف، لام، میم. بو اینسان‌لار ایناندئق دەیینجە راحات بئراقئلاجاق‌لارئ‌نئ، سئقئنتئ‌یا سۇقولمایاجاق‌لارئ‌نئ مئ سانئیۇرلار؟ اۇنلاردان اؤنجەکی‌لری دە سئقئنتئ‌لارا سۇقموش‌توق. آللاە کیم‌لرین صامیمی اۇلدوغونو ألبتتە بیلەجک‌تیر. کیم‌لرین یالانجئ اۇلدوق‌لارئ‌نئ دا بیلەجک‌تیر. کؤتۆ ایش‌لر یاپان‌لار، ألیمیزدن قورتولاجاق‌لارئ‌نئ مئ سانئیۇرلار؟ نە کؤتۆ قارار ورییۇرلار!

کیم آللاە ایلە قارشئ‌لاشمایئ اومویۇرسا بیلسین کی، آللاهئن بلیرلەدیگی واقیت ألبتتە گلەجک‌تیر. اۇ ایشیتیر وە بیلیر.

جیهاد أدن جیهادئ کندی ایچین یاپار. آللاهئن کیمسەیە ایحتیاجئ اۇلماز. اینانمئش وە ایی ایش‌لر یاپمئش اۇلان‌لارئن کؤتۆلۆک‌لری‌نی ألبتتە اؤرتریز. ألبتتە اۇنلارئ یاپتئق‌لارئ‌نئن أن گۆزلی ایلە اؤدۆللندیریریز. » (عنکبوت سورەسی؛ 7-1)

 

5– آللاهئن گۆجۆ ایلە آلدانما

باعضئ کیمسەلر آللاە ایلە ایلگیلی اۇلور اۇلماز شەی‌لر سؤیلەر، دلیل اۇلاراق دا: “آللاهئن بونا گۆجۆ یتمز می؟” دەرلر. بو قۇنودا بیر شەیح ایلە آرامئزدا گچن قۇنوشما شؤیلەدیر:

بایئندئر: مدینەدە حاجئ‌لارلا صۇحبت أدرکن غایبئ آللاەتان باشقاسئ‌نئن بیلەمەدیگین‌دن باحثەتتیم. مۆریدەلرینیزدن بیر حانئم دەدی کی: “اؤیلە دییۇرسونوز آما بیلییۇروم کی بنیم شەیحیم، گجە یاتاق‌تا قاچ کرە ساغا سۇلا دؤندۆگۆمۆ بیلە بیلیر.” دەدی.

شەیح أفندی: آللاە بیلدیریرسە بیلەمز می؟ آللاهئن بونا گۆجۆ یتمز می؟

بایئندئر: آللاهئن گۆجۆنۆن یتمەدیگی نە وار کی؟ آما اۇنون گۆجۆیلە دلیل گتیریلمز. آللاە دیلەرسە ألچی‌سی موحاممدی جهننمە، فیرعاوونو دا جننتە قۇیاماز مئ؟ اۇنون بونا گۆجۆ یتمز می؟

شەیح أفندی: ألبتتە یتر.

بایئندئر: آما اۇ؛ فیرعاوونو جهننمە، موحاممدی (ص) دە جننت‌تە قۇیاجاق‌تئر. آرتئق آللاهئن گۆجۆ دلیل گتیریلەرک بونا آیقئرئ بیر ایددیعا یاپئلاماز.

… وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ … ﴿۱۷۹﴾ (سورة آل عمران)

… آللاە غایبئ‌نئ سیزە آچاجاق دا دگیل‌دیر… (آلی عیمران سورەسی؛ 179)

 

… آیتین‌دن سۇنرا دا کیمسە، آللاهئن گۆجۆنۆ دلیل گتیریپ، بونون عاکسی‌نی ایددیعا أدەمز.

 

Your Header Sidebar area is currently empty. Hurry up and add some widgets.