بو آچئق دلیللرین بیر قئسمئ شؤیلە ماددەلنەبیلیر:
– موسا گیبی بیر نبی اۇلماسئ
– ایسرائیل اۇغوللارئنئن قاردشلری یاعنی ایسماعیل اۇغوللارئ ایچیندن چئقاجاق اۇلماسئ
– قئبلە یؤنۆنۆ دگیشتیرەجک حۆکمۆ گتیرمەسی
– زبور (مزمورلار) وە اینجیلدە (ماتتا)؛ “یاپئجئلارئن رددەتتیگی باش کؤشە تاشئ” اۇلاراق نیتەلنمەسی
بو ماددەلرین آیرئنتئلارئ اینجەلندیگیندە، اؤنجەکی کیتابلارئ بیلن کیشیلرین، گرچکتن دە موحاممدین (ع)، آللاهئن گؤندردیگی سۇن ألچی؛ قورئانئن دا اؤنجەکیلری تاصدیق أدن بکلنن کیتاب اۇلدوغونو نت بیر شکیلدە آنلایاجاغئ وە قۇلایلئقلا اۇنا ایناناجاغئ اۇنوجونا اولاشئلماقتادئر.
ه- ایچریگین گنلینە دائیر دلیللر
- توتارلئلئق
قورئان لافظئنئن تامامئنئن آللاها عائید اۇلدوغونو سؤیلەین آیتلردن بیری شؤیلەدیر:
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا ﴿۸۲﴾ (سورة النساء)
قورئانئ باشتان سۇنا دۆشۆنمزلر می؟ آللاەتان باشقاسئندان گلسەیدی، ایچیندە چۇق سایئدا توتارسئزلئق بولورلاردئ. (نیسا سورەسی؛ 82)
گۆنۆمۆزدە قورئان متنیندە بولوندوغو ایددیعا أدیلن توتارسئزلئقلارئن تامامئ ایسە، متنی آللاهئن قورئاندا اؤگرتتیگی متۇدا گؤرە اۇقوماماقتان قایناقلانماقتادئر. قورئان اۆزەریندە أکیپلر حالیندە یاپئلماسئ گرکن آنلاما چالئشماسئنئن متۇدو دا یینە قورئاندا آچئقلانمئش وە بونا “حیکمت” دەنمیشتیر. آللاە بۆتۆن نبیلرە کیتابلا بیرلیکتە “حیکمتی یاعنی اۇندان حۆکۆم چئقارما یؤنتمینی دە” اؤگرتتیگینی بیلدیرمکتەدیر. (أنعام؛ ) گرچکتن بو شکیلدە یاپئلان چالئشمالار سایەسیندە، گۆنۆمۆزدە یاشانان گلەنکسل ایسلامی آنلایئشلا، قورئانئن أمرەتتیگی ایسلامی یاشام آراسئنداکی بۆیۆک اوچوروم اۇرتایا چئقماقتا، مۆسلۆمانلارئن دۆنیادا ایچیندە بولوندوغو سئقئنتئلئ دورومون نیدنلری دە آنلاشئلماقتادئر.
- آللاەتان آلئنان اویارئلار
آللاهئن بۆتۆن نبیلری، آلدئغئ واحیی اینسانلارا ایلتمکلە یوموشلودورلار. قورئان واحیی سۆرەسینجە، موحاممد (ع) دە هم ریسالت (آللاهئن سؤزۆنۆ ألچی اۇلاراق اینسانلارا ایلتمە) هم دە نۆبۆووت (واحی آلما وە اۇندان حۆکۆم چئقارما) یوموشونو یۆرۆتمۆشتۆر. نۆبۆووت، ألچیلیکتن فارقلئ بیر یوموشتور؛ چۆنکی آللاهئن سؤزلرینی اۇلدوغو گیبی ایلتمە یاعنی ریسالت یوموشوندان باشقا، اۇ واحیدن؛ آللاهئن بیلدیردیگی متۇدو قوللاناراق دۇغرو حۆکۆملر چئقارمایئ وە اۇنا گؤرە داورانمایئ دا گرکتیریر. ألبتتە بیزیم گیبی بیر بشر اۇلان موحاممد (ع) دە حۆکۆم چئقارما یا دا اویغولاما قئسئملارئندا کیمی اینسانی حاطالار یاپمئش وە بو دوروملاردا آللاە طارافئندان؛ “أی نبی!” حیطابئنئ ایچرن آیتلرلە اویارئلمئشتئر. أنعام سورەسینین 35-نجی آیتیندە؛ “اینسانلارئن یۆز چەویرمەسیندن دویدوغو سئقئنتئ”، أنفال سورەسینین 67-نجی آیتیندە؛ “ساواش مەیدانئندا کسین غالیبییت ساغلانمادان أسیر آلماسئ”، تاحریم سورەسینین 1-5-نجی آیتلریندە دە؛ “آللاهئن حارام قئلمادئغئ بیر شەیی کندیسینە حارام قئلماسئ حاققئندا اویارئلمئشتئر. یالنئزجا بو اویارئلارئن وارلئغئ وە دیلی بیلە؛ قورئانئ موحاممدین (ع) یازمئش اۇلامایاجاغئنا دائیر آچئق بیرر دلیل سایئلئر. بو اؤرنکلردن بیری، أشلرییلە آراسئندا گچن بیر اۇلای نیدنییلە، کندیسینە نۇرمالدە حلال اۇلان بیر شەیی یاساقلاماسئ یاعنی حارام قئلماسئ واقئعاسئدئر. بو دورومدا هم نبینین هم دە أشلرینین یاپتئغئ حاطالار، آللاە طارافئندان تاحریم سورەسینین ایندیریلمەسییلە اۇرتایا قۇنموشتور:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿۱﴾ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ وَاللَّهُ مَوْلَاكُمْ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ ﴿۲﴾ وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ ﴿۳﴾ إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ ﴿۴﴾ عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا ﴿۵﴾ (سورة التحریم)
أی نبی! آللاهئن اؤزل اۇلاراق سانا حلال قئلدئغئنئ، نیدن کندینە حارام قئلیۇرسون؟ أشلرینین گؤنلۆنۆ أتمەیە چالئشیۇرسون. نەیسە کی آللاە، چۇق باغئشلایان وە ایکرامئ بۇل اۇلاندئر. آللاە بو تۆر یمینلرینیزی بۇزمایئ سیزە فارض قئلمئشتئر، آللاە سیزین أن یاقئنئنئزدئر. هر شەیی بیلن وە بۆتۆن قارارلارئ، دۇغرو اۇلان اۇدور. بیر گۆن نبی، أشلریندن بیرینە گیزلی بیر سؤز سؤیلەمیشتی. أشی اۇنو، دیگر أشینە بیلدیرینجە آللاە، نبیسینی اۇ قۇنودا بیلگیلندیردی. اۇ دا اۇنون بیرآزئنئ أشینە آنلاتتئ، بیرآزئنئ دا آنلاتماقتان وازگچتی. أشینە بیلدیردیگیندە اۇ؛ “بونو سانا کیم بیلدیردی؟” دەدی. نبی دە؛ “بانا هر شەیی بیلن، هر شەیین ایچ یۆزۆندن حابردار اۇلان بیلدیردی،” دییە جواب وردی. (أی نبینین ایکی أشی!) “آللاها یؤنلیپ تؤوبە أدرسنیز (دؤنۆش یاپارسانئز) ایی اۇلور. چۆنکی ایکینیزین دە گؤنلۆ قایدئ. أگر بیرلیکتە اۇنا قارشئ حارەکتە گچرسنیز بیلین کی آللاە، جبرائیل وە ایی مۆمینلر اۇنون یاقئن دۇستلارئدئر. بوندان سۇنرا ملکلر دە اۇنا دستک اۇلورلار. أگر سیزی بۇشارسا باقارسئنئز کی، آللاە یرینیزە داحا ایی أشلر وریر. اۇنلار، آللاها تسلیم اۇلان، اینانئپ گۆونن، بۇیون أگن، اۇنا یؤنلن، عیبادتلرینی یاپان وە اۇروچ توتان دوللاردان وە باکیرەلردن اۇلابیلیر. (تاحریم سورەسی؛ 1-5)
أگر قورئانئ یازان یا دا واحیی کندی سؤزلرییلە دیلە گتیرن موحاممد (ع) اۇلسایدئ، اؤزللیکلە کندی أشلرییلە یاشادئغئ بو اۇلایئ آنلاتان وە هم کندیسینین هم أشلرینین حاطالارئنئ اۇرتایا قۇیاراق اۇنلارئ قئنایان آیتلری، اۆستەلیک دە “تاحریم (حارام قئلما) سورەسی” آدئیلا متنین ایچینە بو دیللە أکلەمەسینین نە گرگی اۇلابیلیردی؟ اۇنون ألیندە قورئانا هرحانگی بیر مۆداحالە أتمە یتکیسی بولونسایدئ، ألبتتە بو اۇلایئ یا دا أن آزئندان کندیسینین قئناندئغئ آیتی متنە قۇیمایابیلیردی. موحاممدین (ع) کندیسینە ایندیریلن واحیدن هرحانگی بیر چئقارتما یا دا اۇنا بیر أکلەمە یاپمادان هر آیتی اۇلدوغو گیبی اینسانلارا تبلیغ أتتیگینین بیر باشقا دلیلی دە بو گیبی اویارئ آیتلریدیر.
- یاراتئلمئش آیتلرلە اویوملولوق
یۆجە آللاە اینسانئ یاراتمئش، اینسان بدنینین، روحونون وە کائیناتئن قوللانئم قئلاووزو اۇلاراق دا ایلاهی کیتابلارئ ایندیرمیشتیر. آللاە قورئاندا دینینی “فئطرات” اۇلاراق تانئملار:
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ﴿۳۰﴾ (سورة الروم)
یۆزۆنۆ دۇغرودان بو دینە، آللاهئن فئطراتئنا (وارلئقلاردا گچرلی قانونونا) چەویر. اۇ، اینسانلارئ اۇنا گؤرە یاراتمئشتئر. آللاهئن یاراتتئغئنئن یرینی توتاجاق بیر شەی یۇقتور. دۇسدۇغرو دین بودور، آما اینسانلارئن چۇغو بونو بیلمز. (روم سورەسی؛ 30)
فئطرات، تۆم کائیناتتا گچرلی اۇلان دۇغال یاسالارئ ایفادە أدر. دین دە بو آیتتە “فئطرات” اۇلاراق تانئملاندئغئنا گؤرە اینسانئن یاراتئلئشتان گلن اؤزللیکلرینین، آللاهئن دینی ایلە بیرە بیر اویوملو اۇلدوغو گرچکتیر. بو یۆزدن دۇغرو دین، یۇزلاشمامئش هر اینسان طارافئندان دۇغال اۇلاراق بیلینیر، چۆنکی هر اینسان عاینئ زاماندا آللاهئن بیر آیتی، بیر موعجیزەسیدیر:
سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴿۵۳﴾ (سورة فصلت)
اۇنلارا چەورەلریندە وە کندی بدنلریندە بولونان آیتلریمیزی حپ گؤسترەجگیز، کی قورئانئن تۆمۆیلە دۇغرو وە گرچک اۇلدوغو کندیسی آچئسئندان آپآچئق اۇرتایا چئقاجاقتئر. (فوصصیلت سورەسی؛ 53)
آیتتە بلیرتیلدیگی گیبی، قورئانئ کندی آنلادئغئ دیلدە اۇقویان هر اینسان، اۇنون آللاەتان گلن بیر کیتاب اۇلدوغونو قۇلایلئقلا آنلار وە ایچیندەکیلرە ایمان أدر. بو یۆزدن آللاهئن کیتابلارئنا “ایندیریلمیش آیتلر” وە کائیناتا دا “یاراتئلمئش آیتلر” دەنمیشتیر. نیتەکیم قورئاندا کائیناتتاکی وارلئقلارئن یاراتئلئشئ وە ایشلەییشی ایلە ایلگیلی پک چۇق بیلگی وریلمیش، بونلارئن دۆشۆنن آراشتئران یا دا قورئانئن آللاهئن کیتابئ اۇلدوغونا ایقناع اۇلماق ایستەینلر ایچین بیرر بلگە نیتەلیگیندە اۇلدوغو فارقلئ آیتلردە تکرار أدیلمیشتیر.
