- اۆممی (کیتاب بیلمەین) نبی
موحاممدین (ع) نبیلیک وریلمەدن اؤنجە هرحانگی بیر دینی أگیتیمدن گچمەدیگی، هرحانگی بیر ایلاهی کیتاب یا دا اۇنلارداکی بیلگیلردن حابری اۇلمادئغئ یینە قورئانلا وە تاریحی بیلگیلرلە ثابیتتیر. قورئان اۇنا “اۆممی” دەر. قورئاندا “اۆممی”نین اۆچ آنلامئ واردئر: بیری؛ کندیسینە کیتاب وریلمەمیش اۇلان (آلی عیمران؛ 20)، ایکینجیسی؛ ایناندئغئ کیتابئن ایچریگینی بیلمەین (باقارا؛ 78)، اۆچۆنجۆسۆ دە؛ مککەلی آنلامئندادئر. موحاممد (ع) دە داحا اؤنجە ایلاهی کیتاب بیلگیسینە صاحیب دگیلدی. (شورا؛ 53-52) وە (عانکبوت؛ 48-47)
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿۱۵۷﴾ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ﴿۱۵۸﴾ (سورة الأعراف)
اینانانلار؛ یانئنداکی تەورات وە اینجیلدە یازئلئ بولاجاغئ اۆممی نبی اۇلان بو رسولە اویانلاردئر. اۇ رسول اۇنلارئن ایی شەیلری یاپماسئنئ ایستەر وە کؤتۆ شەیلردن ساقئندئرئر. اۇنلارا تمیز شەیلری حلال، پیس شەیلری حارام قئلار. اۇنلارئن ائصرئنئ (آغئر یۆکۆنۆ) وە اۆزەریندەکی قانداللارئ قالدئرئر. اۇنا گۆونن، اۇنون دگرینی بیلن، اۇنا یاردئمجئ اۇلان وە اۇنونلا بیرلیکتە ایندیریلن نورا (قورئانا) اویانلار وار یا! ایشتە اومدوغونا قاووشاجاق اۇلانلار اۇنلاردئر. دە کی: “أی اینسانلار! بن آللاهئن حپیمیزە گؤندردیگی ألچیسیییم. گؤکلردە وە یردە تۆم یتکیلر اۇنوندور. اۇندان باشقا ایلاە یۇقتور. حایات ورن دە، اؤلدۆرن دە اۇدور. اؤیلەیسە آللاها وە اۆممی نبی اۇلان رسولۆنە گۆونین! اۇ، آللاها وە اۇنون سؤزلرینە گۆونیر. سیز اۇنا اویون کی، دۇغرو یۇلا گیرمیش اۇلاسئنئز.” (آعراف سورەسی؛ 158-157)
کیتابلار حاققئندا بیلگیسی اۇلمایان بؤیلە بیر کیشینین تک بیر قایناقتان اؤگرنەمەیەجگی قادار چۇق -اۆستەلیک کیمیسی اؤنجەکی کیتابلاردا داحی بولونمایان- ایلاهی وە تاریحی بیلگییی، کندی یتکیسی ایلە یازیۇر اۇلماسئنئن ایمکانسئزلئغئ دا؛ قورئانئن آنجاق آللاە سؤزۆ اۇلابیلەجگینە بیر باشقا دلیلدیر:
وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ﴿۵۲﴾ (سورة الشوری)
ایشتە سانا سا بو یۇللا، أمیرلریمیزی ایچرن روحو (قورئانئ) واحیەتتیک. یۇقسا سن بؤیلە بیر (ایلاهی) کیتابئ وە (اۇندا آنلاتئلان) ایمانئ بیلمزدین. آما اۇنو بیر نور (آیدئنلاتئجئ بیر کیتاب) یاپتئق، قوللارئمئز آراسئندان یوموشونو یاپانلارئ اۇنونلا یۇلا گتیریریز. سن ألبتتە دۇغرو یۇلو گؤستریرسین. (شورا سورەسی؛ 52)
- اۆممی نبی رسولۆن گتیردیگی نسیح
قورئان، کندیسیندن اؤنجەکی کیتابلارداکی حۆکۆملرین بیر قئسمئنئ اۇلدوغو گیبی قۇروموش، کیمینی دنگی ایلە کیمینی داحا اییسییلە دگیشتیرمیشتیر؛ یاعنی بیر قۇنوداکی حۆکۆم اؤنجەکینی دنگی ایلە وەیا حایئرلئسئیلا نسحەتمیشتیر. (باقارا؛ 106) بو سایەدە اؤنجەکی کیتابلارداکی پک چۇق حۆکۆم دە حافیفلشتیریلمیشتیر. آللاهئن دینیندە تمل تاشلارئ هر زامان عاینئدئر وە قۇیولان حۆکۆملر بیربیرینی نسحەدەرک دیندە دواملئلئق ساغلانمئشتئر. اؤرنگین اینجیل، تەوراتئن اۆزەرینە قورولموش، بو یۆزدن عیسایا (ع) هم تەورات هم اینجیل اؤگرتیلمیشتیر. (آلی عیمران؛ 48) موحاممدە (ع) دە بیر قۇنودا ینی بیر حۆکۆم گلنە قادار اویغولاناجاق اؤنجەکی حۆکۆملرین نە اۇلدوغونو اۇ کیتابلارئن اوزمانلارئنا سۇرماسئ أمرەدیلمیشتیر. (أنبیا؛ 7) وە (ناحل؛ 43) چشیتلی قۇنولارئ تەورات اوزمانلارئنا سۇردوغونا دائیر پک چۇق صاحیح وە مشهور ریوایت واردئر. تام دا بو نیدنلە اؤنجەکی کیتابلارلا قورئان آراسئنداکی سئقئ ایلیشکییی گؤرنلر، موحاممدین (ع) بو آیرئنتئلئ بیلگیلرە آنجاق ایی بیلن بیر کیشیدن اؤگرنەبیلەجگینی سؤیلەمیشلردیر. بو ایددیعا دا آشاغئداکی آیتلە چۆرۆتۆلمۆشتۆر:
وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ﴿۱۰۱﴾ قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ ﴿۱۰۲﴾ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ ﴿۱۰۳﴾ (سورة النحل)
آللاە نەیی ایندیرەجگینی چۇق ایی بیلدیگی حالدە، بیر آیتی باشقا بیر آیت ایلە دگیشتیردیگیندە سانا شؤیلە دەدیلر: “سن سادەجە ایفتیراجئسئن،” آصلئندا اۇنلارئن پک جۇغو بونو (نسیح قۇنوسونو) بیلمزلر. دە کی: “اۇنو روحول قودۆس (قوتسال روح؛ جبرائیل) راببیندن بۆتۆن گرچکلری ایچریر اؤزللیکتە ایندیردی کی، اینانئپ گۆوننلری ساغلاملاشتئرسئن، دۇغرو یۇلو گؤسترسین وە تام تسلیم اۇلانلارا بیر مۆژدە اۇلسون.” (وە اۇنلارئن:) “بونو، اۇنا بیر کیشی اؤگرتیۇر!” دەدیگینی ألبتتە بیلیۇروز. دۇغرودان ساپاراق کندیسینە یؤنلدیگی کیشینین دیلی آچئق وە دۆزگۆن دگیلدیر. حالبوکی بو (قورئان) آپآچئق عاراب دیلی ایلەدیر. (ناحل سورەسی؛ 103-101)
“دۇغرودان ساپاراق کندیسینە یؤنلدیگی کیشینین دیلی آچئق وە دۆزگۆن دگیلدیر،” جۆملەسیندەکی “آچئق وە دۆزگۆن دگیلدیر” عیبارەسی: “عارابچا دگیلدیر (یابانجئدئر)” شکلیندە ترجۆمە أدیلیر. آنجاق بو آنلام دۇغرو اۇلسایدئ؛ موحاممدە (ع) درس ورەبیلەجک کیشی، اۇنونلا عارابچا دئشئندا بیر دیلدە قۇنوشامایاجاغئندان، موطلاقا ایی بیر سەویەدە وە فاصیح بیر عارابچا بیلیۇر اۇلماسئ گرکیردی. آنجاق بو شکیلدە آنلاشابیلیر وە قورئانداکی فاصیح عارابچا ایلە یازئلمئش بیلگیلری اۇنا دۆزنلی بیر شکیلدە اؤگرتەبیلیردی. فاقاط آیت، بو کیشینین دیلینین دە آچئق اۇلمادئغئنئ سؤیلەیەرک بو ایحتیمالی اۇرتادان قالدئرماقتادئر.
قورئاندا، مەوجود تەورات وە اینجیللردە آیرئنتئلارئ بولونمایان کیمی اۇلایلار دا آنلاتئلمئش، آردئندان بونلارئن آنجاق آللاە طارافئندان بیلدیریلمەسی ایلە بیلینەبیلەجک اۇلایلار اۇلدوغونا وورغو یاپئلمئشتئر. اؤرنگین مریەمە (ع) دائیر پک جۇق بیلگی وریلدیکتن سۇنرا ایلگیلی قۇنو، آشاغئداکی آیتلە سۇنلاندئرئلمئشتئر. گرچکتن دە تەوراتتا یا دا اینجیلدە بؤیلە بیر قۇنودان باحثەدیلمز:
ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ ﴿۴۴﴾ (سورة آل عمران)
ایشتە بو، سانا واحیی یۇلویلا بیلدیردیگیمیز غایب حابرلریندندیر. یۇقسا مریەمین باقئمئنئ کیم اۆستلنەجک دییە (قورعا ایچین) چوبوقلارئنئ آتارلارکن، اۇنلارئن یانئندا دگیلدین. آرالارئندا چکیشیرلرکن دە یانئندا دگیلدین. (آلی عیمران سورەسی؛ 44)
نبی نوحا (ع) دائیر اؤنجەکی کیتابلاردا بولونان بیربیریندن فارقلئ بیلگیلرین دۇغروسو دا یینە قورئاندا آنلاتئلمئش وە بونلارئن آردئندان آشاغئداکی آیت گؤندریلمیشتیر:
تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ ﴿۴۹﴾ (سورة هود)
ایشتە بونلار، سانا واحیەتتیگیمیز غایب حابرلریدیر. داحا اؤنجە بونلارئ نە سن بیلیردین، نە دە حالقئن. اؤیلەیسە سن دوروشونو بۇزما. موتلو سۇن، موتتاقیلرین (یانلئشلاردان ساقئنانلارئن) حاققئدئر. (هود سورەسی؛ 49)
نبی یوسوفون (ع) حایاتئنئن تام بیر اؤزتی؛ یوسوف سورەسیندە وریلمیش، آرقاسئندان دا بۆتۆن بو بیلگیلری موحاممدین (ع) باشقا تۆرلۆ اؤگرنمیش اۇلامایاجاغئ وورغولانمئشتئر:
ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ ﴿۱۰۲﴾ (سورة یوسف)
ایشتە بو، گیزلی قالمئش حابرلردندیر؛ سانا واحی یۇلویلا بیلدیریۇروز. یۇقسا سن، اۇنلار (یوسوفا) اۇیون قورارلارکن ایش بیرلیگی یاپتئغئندا (قاردشلرینین) یانئندا دگیلدین. سن نە قادار ایستەسن دە، اینسانلارئن چۇغو اینانماز. (یوسوف سورەسی؛ 103-102)
