حادیث سند یؤنۆندن صاحیح سایئلئر، آنجاق ماعنا یؤنۆندن صاحیح اۇلما ایحتیمالی یۇقتور. بونون سببلرینی، قورئان ائشئغئندا گؤرمەیە چالئشالئم:
1- نبیمیز قادئنلارا؛ “عاقلئ وە دینی أکسیکلر” دییە حیطاب أتمیش اۇلاماز. چۆنکی اۇنون مۆسلۆمانلارا قارشئ طاوئرلارئنئ آنلاتان شو آیت بو ایددیعایئ قابولە أنگلدیر:
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ ﴿۱۵۹﴾ (سورة آل عمران)
اۇنلارا نازیک داورانمان، آللاهئن سانا اۇلان ایکرامئ سببییلەدیر. قابا وە قاتئ یۆرکلی اۇلسایدئن، یانئندان داغئلئپ گیدرلردی. اۇنلارئن قوصورونا باقما، کندیسینین باغئشلانماسئنئ دیلە! هر قۇنودا گؤرۆشلرینی آل! بیر دە قارار وردین می، یالنئز آللاها دایان. آللاە کندینە دایانانلارئ سەور. (آلی عیمران سورەسی؛ 159)
آللاە قورئاندا قادئن أرکک آیرئمئ یاپمامئشتئر. ایلگیلی آیتلردن بیری شؤیلەدیر:
مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿۹۷﴾ (سورة النحل)
أرکک اۇلسون قادئن اۇلسون، کیم اینانئپ گۆونەرک ایی ایش یاپارسا اۇنا گۆزل بیر حایات یاشاتئرئز. اؤدۆللرینی دە یاپتئقلارئنئن أن گۆزلینە گؤرە وریریز. (ناحل سورەسی؛ 97)
2- “جهننم حالقئ” دییە مئال وردیگیمیز “أهل النار = أهلی نار”دئر. بو قاورام قورئاندا سادەجە بیر یردە گچر وە جهننمدن بیر داحا چئقمایاجاق اۇلان کافیرلرین دورومونو آنلاتئر. (صاد؛ 55-64) أگر بو قادئنلار اۇنلاردان ایسە تؤوبە أدیپ مۆسلۆمان اۇلماسئ گرکیر. یۇقسا صاداقا ورمکلە جهننمدن قورتولامازلار.
آیرئجا هنۆز جننتە وە جهننمە گیدن اۇلمامئش کی نبیمیز شو سؤزۆ سؤیلەسین:
“بانا، جهننم حالقئنئن چۇغونلوغونو، سیزین اۇلوشتوردوغونوز گؤستریلدی.”
3- نبیمیز؛ “چۇق لاعنت اۇقورسونوز وە حایاتئ پایلاشتئغئنئز کیشیلرە نانکؤرلۆک أدرسینیز،” دیەرک قادئنلار تۇپلولوغونو سوچلایاماز. بو سوچلارئ هرکس ایشلەیەبیلیر. بیر آیت شؤیلەدیر:
… وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ… ﴿۲۴﴾ (سورة ص)
… ماللارئ قارئشمئش اۇلانلارئن چۇغو بیربیرینین حاققئنا گیررلر. اینانئپ گۆونن وە ایی ایش یاپانلار، اؤیلە یاپمازلار. اۇنلار دا پک آزدئر… (صاد سورەسی؛ 24)
قادئن أرکک هرکس، سادەجە کندی یاپتئغئنئن قارشئلئغئنئ گؤرۆر. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿۴۰﴾ (سورة المؤمن)
کیم بیر کؤتۆلۆک یاپارسا یاپتئغئنئن دنگی دئشئندا بیر جزا گؤرمز. ایستەر قادئن ایستەر أرکک اۇلسون؛ اینانئپ گۆونن وە ایی ایش یاپان هرکس جننتە گیرر. اۇرادا اۇنلارا حسابسئز رئزئق وریلیر. (مۆمین سورەسی؛ 40)
4- أرکگین گؤنلۆنۆ چلمەیە چالئشان، عاقلئ وە دینی أکسیک باشقا بیر دیشی وارلئق وار مئ کی، نبیمیز قادئنلارئ اۇنلارلا قئیاسلاسئن وە شو سؤزۆ سؤیلەمیش اۇلسون:
“عاقلئ وە دینی أکسیکلر ایچیندە کندینە حاکیم بیر أرکگین گؤنلۆنۆ سیزین قادار چلن بیر دیشی وارلئق گؤرمەدیم.”
5- قورئان عادتلی قادئنئن ناماز قئلماماسئنئ وە اۇروچ توتماماسئنئ أمرەدیۇرسا، قادئنلارئن بو أمرە اویماسئ، دین نۇقصانلئغئ سایئلابیلیر می! عادتلی قادئن، هرکسلە بیرلیکتە اۇروچ توتسا اۇروجو گچرلی اۇلمایاجاق’ اۇروجو هرکسین توتمادئغئ بیر زاماندا توتماق زۇروندا قالاجاق وە بوندان دۇلایئ دینی نۇقصان اۇلاجاق! بؤیلە بیر شەیی آللاهئن ألچیسی ناسئل سؤیلەیەبیلیر!
آللاە تعالا، قادئن أرکک آیئرمادان شؤیلە دەمیشتیر:
… فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ… ﴿۱۸۵﴾ (سورة البقرة)
… سیزدن کیم راماضانئ یاشارسا اۇنو اۇروچلو گچیرسین!.. (باقارا سورەسی؛ 185)
اۇروچلو کندینی سادەجە یەمە، ایچمە وە جینسل ایلیشکیدن اوزاق توتار. بونلارئن آچئقلاندئغئ آیتین سۇنوندا شو حۆکۆم یر آلئر:
… تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا… ﴿۱۸۷﴾ (سورة البقرة)
… بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر؛ اۇنلارا یاقلاشمایئن!.. (باقارا سورەسی؛ 187)
عادت قانئ؛ یەمە، ایچمە وە جینسل ایلیشکی تانئمئنا گیرمز. بؤیلە بیر شەیین اۇروجو بۇزدوغونو سؤیلەمک، یاقلاشئلماماسئ أمرەدیلن سئنئرلارئ آشماق اۇلماز مئ! بو سببلە بیر قادئن، عادت گؤردۆگۆ ایچین اۇروجونو ترک أدەمز. عادت گۆنلریندە حاستالانیۇرسا عادتلی اۇلدوغو ایچین دگیل، حاستا اۇلدوغو ایچین اۇروجونو قاضایا بئراقابیلیر.
6- قادئن نە یاپارسا یاپسئن، عادت قانئنئن گلمەسینی أنگللەیەمز. اۇنونلا ایلگیلی تک یاساق، جینسل ایلیشکی یاساغئدئر. قۇجالارا شو أمیر وریلمیشتیر: “عادت گۆنلریندە اۇنلاردان اوزاق دورون؛ تمیزلنینجەیە قادار دا یاقلاشمایئن!” (باقارا؛ 222)
ناماز دەدیگیمیز عیبادتین قورئانداکی آدئ “الصلاة = صالات”تئر. کؤک آنلامئ، بیر شەیی بئراقماماق وە سۆرکلی آرقاسئندا اۇلماقتئر. “ناماز” هر مۆمینین آقساتمادان سۆرکلی یاپماسئ گرکن عیبادت اۇلدوغو ایچین بو آدئ آلمئشتئر. شو آیتلر، قادئن أرکک دەمەدن بو سۆرکلیلیگە وورغو یاپارلار:
وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ ﴿۹﴾ (سورة المؤمنون)
(اومدوقلارئنا قاووشاجاقلار) نامازلارئنئ اؤزنلە سۆرکلی قئلانلاردئر. (مۆمینون سورەسی؛ 9)
حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ﴿۲۳۸﴾ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ ﴿۲۳۹﴾ (سورة البقرة)
نامازلارئ وە أن اۇرتا نامازئ اؤزنلە سۆرکلی قئلئن وە دائیما آللاها ایچتن بۇیون أگنلردن اۇلون. أگر قۇرقارسانئز (نامازئ) یۆرۆیەرک یاحود بینک اۆستۆندە قئلئن. قۇرقو حالی گچینجە آللاهئ، بو قۇنودا بیلمەدیگینیزی سیزە اؤگرتتیگی گیبی ذیکرەدین. (آللاهئن آیتلرینی قافانئزا یرلشتیرمک ایچین ناماز قئلئن!) (باقارا سورەسی؛ 239-238)
دیمک کی قۇرقو حالیندە بیلە ناماز ترک أدیلەمز؛ یۆرۆیەرک وەیا بینک اۆستۆندە دە اۇلسا نامازئ قئلماق گرکیر.
یۇلجولوق حالیندە دؤرت رکعاتلئ نامازلار ایکی رکعاتا دۆشر. قارشئسئنا دۆشمان چئقارسا بیر رکعات دا قئلابیلیرلر آما آصلا ترک أدەمز وەیا سۇنرایا بئراقامازلار. (نیسا؛ 103-101)
نامازلا ایلگیلی آیتلرین هیچبیریندە قادئن أرکک آیرئمئ یۇقتور. باقارا سورەسینین 222-نجی آیتیندەکی: “تمیزلنینجەیە قادار اۇنلارا یاقلاشمایئن!” أمریندەکی؛ “… تمیزلنینجەیە قادار” سؤزۆ ایلە آبدست آیتیندە گچن؛ “آللاهئن ایستگی سیزی آرئندئرماق وە سیزە اۇلان نیعمتینی تاماملاماقتئر.” (مائیدە؛ 6) سؤزۆ آراسئنداکی بنزەرلیکتن دۇلایئ دا عادتلی قادئنئن ناماز قئلامایاجاغئنا حۆکمەدیلەمز. چۆنکی آبدستین بۇزولماسئیلا ایلگیلی تک حۆکۆم شودور: “سیزدن بیری راحاتلادئغئ یردن گلیرسە…” کیشی، کندینی راحات حیسسەتتیگی بیر یردە یللنیر، ایدرارئنئ وە بۆیۆک آبدستینی یاپار. راحیمدن گلن عادت قانئ، ایدرارئن چئقتئغئ یرە یاقئن آما فارقلئ بیر یردن چئقار وە ایدراردان فارقلئدئر. ایدرار کیشییی سئقئشتئرئر وە بۇشالتاجاغئ یرە گیتمەیە زۇرلار. عادت قانئنئن بؤیلە بیر اؤزللیگی یۇقتور.
