غاوث
“کندیسینە سئغئلدئغئ زامان قوطبا “غاوث” دەنیر. صوفیلر داردا وە سئقئشئق قالدئغئ زامان؛ “یتیش یا غاوث!”، “مدد یا پیر!” دییە فریاد أدرلر وە قوطبون ماعنەوی حیمایەسینە ایلتیجا أدرلر. چشیتلی طاریقاتلارا گؤرە فارقلئ فارقلئ شاحصییتلر “غاوث” سایئلمئشتئر. غاوث دەنیلینجە عاقلا عابدولقادیر گەیلانی گلیر. کندیسینە ایسناد أدیلن بیر بەییتتە، اۇ شؤیلە دەر: “مۆریدیم ایستەر دۇغودا اۇلسون ایستەر باتئدا، حانگی یردە اۇلسا دا یتیشیریم ایمدادا.”
قئساجا غاوث کندیسینە سئغئنئلان قورتارئجئ کیمسەدیر. قوطوب قاورامئ ایچین یاپتئغئمئز تنقیدلری غاوث اینانجئ ایچین دە یاپابیلیریز. یالنئز آللاهئن یاردئم أدەبیلەجگی قۇنولاردا بیر باشقاسئنا سئغئنماق، نەرەدە اۇلورساق اۇلالئم، بیزی ایشیتەبیلەجگینی، یاردئمئمئزا قۇشابیلەجگینی ایددیعا أتمک وە اۇلاغان اۆستۆ یۇللارلا یاردئم أدەبیلەجگینی ایددیعا أتمک شیرکتیر، باشقاسئنئ ایلاە أدینمکتیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿۵۹﴾ أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ ﴿۶۰﴾ أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ﴿۶۱﴾ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ ﴿۶۲﴾ أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ تَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿۶۳﴾ أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۶۴﴾ قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ ﴿۶۵﴾ (سورة النمل)
دە کی: “حامد اۇلسون آللاها، سلام اۇلسون سچکین قئلدئغئ قوللارئنا. آللاە مئ داحا حایئرلئ، یۇقسا اۇنا قۇشتوغو اۇرتاقلار مئ؟ یۇقسا گؤکلری وە یری یاراتان، گؤکتن سیزە سو ایندیرن می؟ اۇ سویلا، بیر آغاجئنئ بیلە بیتیرمەیە گۆجۆنۆزۆن یتمەدیگی گۆزل گۆزل باغچەلر بیتیردیک. آللاەتان باشقا بیر تانرئ مئ وار؟ دۇغروسو اۇنلار ساپئقلئقتا دوام أدن بیر گۆروەتور. یۇقسا یر یۆزۆنۆ اۇتورمایا ألوریشلی قئلان، آرالارئندان (یر آلتئندان وە اۆستۆندن) نهیرلر آقئتان، آرض ایچین ثابیت داغلار یاراتان، ایکی دنیز آراسئنا أنگل قۇیان مئ؟ آللاەتان باشقا بیر تانرئ مئ وار؟ دۇغروسو اۇنلارئن چۇغو (حاقیقاتلارئ) بیلمییۇرلار. یۇقسا داردا قالانا کندینە یالواردئغئ زامان قارشئلئق ورن وە (باشئنداکی) سئقئنتئیئ گیدرن، سیزی یر یۆزۆنۆن حاکیملری قئلان مئ؟ آللاەتان باشقا بیر تانرئ مئ وار؟ نە قادار دا قئط دۆشۆنیۇرسونوز! یۇقسا قارانئن وە دنیزین قارانلئقلارئ ایچیندە سیزە یۇلو بولدوران، راحمتینین (یاغمورون) اؤنۆندە رۆزگارلارئ مۆژدەجی اۇلاراق گؤندرن می؟ آللاەتان باشقا بیر تانرئ مئ وار؟ آللاە، اۇنلارئن قۇشتوغو وارلئقلاردان چۇق یۆجەدیر، مۆنززەتیر. یۇقسا ایلک باشتان یاراتان، سۇنرا یاراتمایئ تکرار أدن وە سیزی هم گؤکتن هم یردن رئزئقلاندئران مئ؟ آللاەتان باشقا بیر تانرئ وار مئ؟” دە کی: “أگر دۇغرو سؤیلۆیۇرسانئز سیز کسین دلیلینیزی گتیرین!” دە کی: “گؤکلردە وە یردە، آللاەتان باشقا کیمسە غایبئ بیلمز. وە اۇنلار نە زامان دیریلتیلەجگینی دە بیلمزلر.” (نمل سورەسی؛ 59-65)
شەیح
یاشلئ، ایحتیار دیمکتیر. شەیح؛ کامیل وە مۆکمملدیر، باشقالارئنئ دا کمالە أردیریر. شەیحلرین صئنئفلاندئرماسئندان سؤز أدن سۆلەیمان اولوداغ طاریقات حاققئنداکی اینانئشلارئ شؤیلە اؤزتلەر: “بونلار مۆرید وە مۆنتسبلرینین مال، بدن وە روحلارئ اۆزەریندە موطلاق اۇلاراق سؤز صاحیبیدیرلر. مۆرید نە دیل نە دە قالبلە شەیحینە ایعتیراض أدر. شەیحینە “حایئر!” دیەن ایفلاح بولماز. شەیحە قارشئ ایشلنن گۆناهئن تؤوبەسی اۇلماز. شەیحین اؤنۆندە مۆرید غاسسالئن اؤنۆندەکی جنازە گیبیدیر، ایرادەسی یۇقتور؛ شەیح اۇنا حانگی شکیل وریرسە اۇنو موحافاظا أدر. (…) شەیحی اۇلمایانئن شەیحی شەیطاندئر. شەیح کرامت وە کشیف صاحیبیدیر. آللاهئن آرض اۆزەریندەکی حالیفەسیدیر. آللاە آدئنا حارەکت أدر.
یوقارئدا یاپئلان تانئم بیرآز سۇنرا مۆرید قاورامئندا گؤرەجگیمیز گیبی آپآچئق شیرک وە کۆفۆردۆر. آللاها یاپئلان عیصیانئن تؤوبەسی اۇلیۇر آما شەیحە یاپئلان یانلئشئن تؤوبەسی اۇلمویۇر، اؤیلە می؟ اینسانلارئن ماللارئ وە جانلارئ اۆزەریندە موطلاق تاصارروف صاحیبی سادەجە آللاەتئر. (تەوبە؛ 111) چۆنکی بیزی اۇ یاراتمئشتئر. بیر مۆسلۆمان سۇرغوسوز سوئالسئز سادەجە آللاها تسلیم اۇلور. آللاە بیلە قوللارئنئن ایرادەسینی ألیندن آلمامئش، کندیسینە عیصیان وە ایطاعات أدەبیلمە ایمکانئ تانئمئشتئر.
بۆتۆن بونلار دۆشۆنۆلدۆگۆندە شەیحین ناسئل پوتلاشتئرئلئپ ایلاە اۇلاراق پازارلاندئغئ آچئقچا اۇرتایا چئقماقتادئر. آیرئجا بو وە بنزەری تانئملارلا دین سؤمۆرۆسۆنۆن، طاریقاتلارداکی آحلاقسئزلئقلارئن وە حسابئنئ یاپامایاجاغئنئز قادار حورافەنین قاپئسئ آردئنا قادار آچئلماقتادئر. هم اینسانلارئن ماللارئنئ، روحلارئ، ایرادەلرینی سؤمۆرەجکسنیز وە کندینیزە قول یاپاجاقسئنئز، سۇنرا دا آللاە آدئنا حارەکت أتتیگینیزی ایددیعا أدەجکسینیز. شەیطان بیلە بؤیلە بیر شیرک ایشلەمەمیشتیر. طاریقاتلاردا شەیحلرینە کؤرۆ کؤرۆنە تسلیم اۇلانلار ناسئل بیر شیرک وە سؤمۆرۆ باتاقلئغئنا ساپلاندئغئنئ آرتئق اؤگرنملیدیرلر.
مۆرید
“ایرادەسی اۇلمایان، ایرادەسیندن سۇیوتلانان، ایرادەسینی قوللانمایان، طاریقاتا گیرن شەیحە باغلانان، درویش، بندە؛ أفندیسی اۇلان شەیحین قولو. جنازە اۇنو یئقایان کیمسەنین اؤنۆندە ناسئل ایرادەسیز ایسە مۆرید دە شەیحینین اؤنۆندە اۇ شکیلدە ایرادەسیزدیر. بیر کؤر کندیسینی یدن /یؤنلندیرن کیشییی اوچورومون کنارئندا ناسئل تاعقیب أدرسە، مۆرید دە هر حوصوصتا شەیحینی اؤیلە تاعقیب أدر. مۆرید کندی شاحصی ایرادەسینی شەیحینین ایرادەسیندە یۇق أتمیشتیر. اۇنون ایچین ایرادەسیزدیر. مۆرید شەیحینین بویروق وە ایرادەسینی یرینە گتیرن بیر آلتتیر.
مۆرید کلیمەسینین تانئمئنا باقئلئرسا قارشئمئزا شەیحینی کؤرۆ کؤرۆنە تاقلید أدن حاتتا اۇنا قول اۇلان، آصلا کندی باشئنا بیر شەی دۆشۆنۆپ ایرادە اۇرتایا قۇیامایان، شەیحین ألیندە اۇیون حامورو گیبی، ایستەدیگی گیبی شکیللندیرن بیر کیشیلیک اۇرتایا چئقارماقتادئر. شاحصییتی یۇق أدیلمیش، شەیحینین قولو اۇلمایئ قابول أدن بیریسی مۆشریک دگیلسە، شیرک نەدیر؟ هیچبیر ایرادە اۇرتایا قۇیامایان، وارلئق گؤسترەمەین، شەیحینە قول اۇلاجاغئم دییە کندی کاراکترینی اؤلدۆرن بیریسینین بئراقئن مۆسلۆمان اۇلمایئ، اینسان اۇلوپ اۇلمادئغئ بیلە تارتئشمالئدئر. گۆنۆمۆزدە یر یۆزۆنۆن أن زنگین وە وریملی تۇپراقلارئنا صاحیب اۇلمامئزا راغمن ایسلام عالمینین سۆرۆنمەسی، ایشتە بو ذیهنییت سببییلەدیر. حورافەلرین، ایشغاللرین، سؤمۆرۆلرین وە دین تیجارتینین چئغ گیبی اۆزەریمیزە چؤکمەسینە نیدن اۇلان بو آنلایئشلا بیر آن اؤنجە حسابلاشمالئیئز.
اینسانئ کامیل
“اۇلغون یتیشکین کیشی، آللاهئن یر یۆزۆندەکی حالیفەسی اۇلماسئ ایعتیبارئ ایلە اۇنون بۆتۆن ایسیم وە صئفاتلارئنا ماظهار اۇلان وە بش حاضرتی، یاعنی وارلئغئن أساس مرتبەلرینی تۆمۆیلە کندیسیندە تۇپلایان اینسان. کامیل اینسان گؤز ببگینە بنزەر، هر شەیی گؤرۆر آما کندیسینی گؤرەمز. اینسانئ کامیل آللاهئن گؤزۆدۆر (عاینوللاە)، عالمین نورودور. کامیل اینسان آللاهئن ذات، صئفات وە ایسیملرینین آیناسئدئر. اینسانئ کامیل آللاهئن صورتی، آللاە دا اۇنون روحو گیبیدیر. دیگر طارافتان اینسانئ کامیل عالمین روحو، عالم دە اۇنون صورتیدیر. اینسانئ کامیل عالمین وار اۇلوشونون وە وارلئغئنئ سۆردۆرمەسینین سببیدیر، بو آنلامدا وارلئغئ مەیدانا گتیرن وە اۇنو موحافاظا أدن ایلکەدیر.
تاصاووف وە طاریقاتلاردا شەیحلرە، ولیلرە یا دا نبیلرە وریلن اینسانئ کامیل صئفاتئنئن تانئمئنا باقئلاجاق اۇلورسا اۇلدوغو گیبی شیرکتیر. اینسانئ کامیل اۇلاراق قابول أدیلن کیمسەلرین آللاهئن بۆتۆن ایسیم وە صئفاتلارئنئ اۆزەریندە تاشئماسئ، هر شەیی گؤرمەسی، آللاهئن گؤزۆ اۇلماسئ، آللاهئن آیناسئ اۇلماسئ، داحاسئ آللاهئن صورتی قابول أدیلمەسی؛ ایسلام اینانجئ ایلە آصلا باغداشماز. اینسانئ کامیل قابول أدیلن شەیحین کائیناتئن وار اۇلوشونون سببی وە مەیدانا گتیریجیسی اۇلاراق قابول أتمک، آللاەتان باشقا یاراتئجئلار وە تانرئلار ایجاد أتمکتیر. یوقارئدا یاپئلان تانئمئن هیچبیر قورئانی دایاناغئ یۇقتور. هیچبیر نبی بؤیلە بیر شەیدن باحثەتمەمیشتیر. کندیسینی بؤیلە تانئتمامئشتئر. ترسینە آللاهئن ألچیلری بو تۆر شیرک اینانئشلارلا مۆجادلە أتمیشلردیر.
ایسلامی وە اینسانی ، قولاغا حۇش گلن شیعارلار آلتئندا بیزە پازارلانان شیرکی چۇق ایی تانئماق زۇروندایئز. باشتان سۇرونسوز گؤرۆلن نیجە قاورام واردئر کی، اینجەلندیگیندە ایچیندن شیرک ویرۆسۆ چئقماقتادئر. بیزە شیرکی حیسسەتتیرمەدن آشئلامایا چالئشانلار ألبتتە بیزیم کۆلتۆرۆمۆزە وە روح دۆنیامئزا اویغون قاوراملارئ قوللاناجاقلاردئر. اینسانئ کامیل قاورامئ دا بو توزاقلاردان بیر تانەسیدیر.
