قاضئلئق سیستمی (رسمی مذهب اویغولاماسئ)
حانەفی مذهبینین یایغئنلاشماسئنئ ساغلایان أن اؤنملی فاکتؤر؛ رسمی مذهب اویغولاماسئ نیدنییلە تاطبیق أدیلن “قاضئلئق سیستمی” اۇلموشتور. آما مذهبین یایغئنلاشماسئنئ ساغلایان بو سیستم عاینئ زاماندا چلیشکیلی فتوالارئن دا سببی اۇلموشتور. عابباسی حالیفەسی هارون رشید، أبو حانیفەنین طالەبەلریندن أبو یوسوفو “قاضئل قوضات (باش قاضئ)” اۇلاراق تاعیین أتمیش وە أبو یوسوف اۇن آلتئ یئل بۇیونجا بو واظیفەدە قالمئشتئر.
داحا دا اؤنملیسی بو دؤنمدە أبو حانیفەنین همن همن تۆم اؤگرنجیلری، اۇ گۆنکۆ ایسلام جۇغرافیاسئنئن موحتلیف بؤلگەلرینە “قاضئ” اۇلاراق تاعیین أدیلمیشتیر. بؤیلەجە عئراق بؤلگەسیندە تئسسۆس أدن حانەفی مذهبی، تاعیین أدیلن بو قاضئلار سایەسیندە ایسلام جۇغرافیاسئنئن گنلینە تاشئنمئشتئر. مذهبین آنادۇلو، بالقانلارا وە اۇرتا آسیایا دۇغرو یایئلماسئندا مۆسلۆمان اۇلدوغو ایلک آندان ایعتیبارن مذهبی حانەفی تۆرکلر دە (سلچوقلولار وە عۇثمانلئلار) اؤنملی رۇل اۆستلنمیشتیر.
آنجاق بو دوروم (مذهبین یایغئنلاشماسئ) باعضئ اؤنملی پرۇبلملری دە برابریندە گتیرمیشتیر. چۆنکی آرتان ایحتیاج نیدنییلە تۆم قاضئلارئن مۆجتهید حوقوقچو اۇلما شارطئ (بللی بیر دؤنمدن سۇنرا) ساغلانامامئشتئر. اۇیسا أبو یوسوفون قاضئل قوضاتلئغئندان سۇنرا بللی بیر دؤنمە قادار تاعیین أدیلن تۆم قاضئلار؛ “فئقهی ایجتیهاد” وەیا “تاحریج درەجەسیندە” قاورامئش حوقوقچولاردان سچیلمیشتی.
دۇلایئسئیلا بو قاضئلار، هم حانەفی فئقهئنئن تدوینیندە هم دە مذهبین گلیشمەسیندە؛ گرک راوی گرکسە بؤلگەلردە واظیفە گؤرن ایلک نسیلدەکی بو مۆجتهید قاضئلار؛ هم بو بؤلگەلردەکی حوقوقی گلەنک وە ایستیقرارئن عئراق فئقئە (حانەفی) أکۇلۆ چرچیوەسیندە تەسیس أدیلمەسینی هم دە بؤلگەسل شارط وە اویغولامالاردان قایناقلانان فارقلئ گؤرۆشلرین حانەفی فئقهئنا داحیل أدیلمەسینی ساغلادئلار. یاعنی حانەفی فئقهئ (دۇکترینی) فارقلئ گؤرۆشلردن أتکیلنن بو قاضئلار سایەسیندە ینی باقئش آچئلارئ قازاندئ. نە وار کی بو أتکیلشیم، بللی بیر آشامادان سۇنرا قاچئنئلماز اۇلاراق آنا ایلکەلردن ساپمالارا وە چلیشکیلی فتوالارا دا یۇل آچتئ.
بورادا هیجری 3-نجۆ یۆزیئلئن ایلک یارئسئندان سۇنرا اۆلکە سئنئرلارئنئن حئزلئجا گنیشلەمەسی وە آرتان ایحتیاج قارشئسئندا تۆم قاضئلارئن مۆجتهید حوقوقچو اۇلما شارطئنئن ساغلاناماماسئ وە مجبورن مۆجتهید اۇلمایان قاضئلارئن دا تاعیین أدیلمەسی چلیشکیلی فتوالارئن وریلمەسیندە اؤنملی بیر رۇل اۇینامئش اۇلمالئدئر. چۆنکی بو دوروم هم تاقلیدین تاصویب أدیلمەسینە هم دە موحتلیف حاطالارا (حاطالئ فتوالارا) سبب اۇلدو. زیرا ینی بؤلگەلردە قارشئلاشئلان ینی سۇرونلار باعضئ ینی فتوالارئ وە /وەیا باعضئ فتوالارئن دگیشتیریلمەسینی زۇرونلو قئلدئ. بو ینی فتوالار، فارقلئ گؤرۆشلرین أتکیسی آلتئندا وە حانەفی اوصوللری أسنتیلەرک وریلمیش اۇلابیلەجگی گیبی حانەفی اوصوللرینە آیقئرئ ایلکەلر دیققاتا آلئناراق دا (بونلارئ آیئرت أدەمەین قاضئلار طارافئندان) وریلمیش اۇلابیلیر.
نیتەکیم قایناقلار، حانەفی اوصولۆنۆن بۇشلوقلارئنئن سۇنرادان وە فارقلئ أگیلیملردەکی اوصول عالیملری طارافئندان (مثەلا فوروعدا حانەفی، عاقیدەدە موعتزیلی وەیا فوروعدا حانەفی، اوصولدە مورجیئی، زەیدی وەیا شیعی عالیملرجە) وە کندی أگیلیملری دۇغرولتوسوندا دۇلدورولدوغونو بیلدیرمکتەدیر. نتیجەدە ألیمیزدەکی قایناقلار بو شکیلدەکی (بۇشلوقلارئ آصلن حانەفی اۇلمایان عالیملر طارافئندان دۇلدورولموش اوصوللرلە وریلن) فتوالاردان مۆتشککیلدیر. حانەفی قایناقلاردا أبو حانیفەنین ایلکەلرینە آیقئرئ فتوالارئن یر آلماسئ بو گرکچەلرە دایاندئرئلابیلیر.
أهلی رەی وە أهلی حادیث تارتئشمالارئ
أبو حانیفە، قورئانا موحالیف بولدوغو حادیثلری رددەتمیشتیر (بونلارئن نبییە ایسناد أدیلەمەیەجگینی سؤیلەمیشتیر). آما آصئل اؤنملی اۇلان اۇنون قورئانا موحالیف بولدوغو حادیثی تثبیت أدرکن قوللاندئغئ ایلکەلردیر (بیز اۇنون بو چۇق اؤنملی ایلکەلرینین گؤرمزدن گلیندیگینی دۆشۆنیۇروز). أبو حانیفە، سادەجە قورئانا لافظن آیقئرئ اۇلان حادیثلری دگیل، قورئاندا بولونمایان حۆکۆملری ایچرن (قورئانئن بیلدیرمەدیگینی بیلدیرن) حادیثلری دە قورئانا موحالیف قابول أتمیشتیر. بؤیلە اۇلونجا دا بیرچۇق ایمام طارافئندان قورئانا موحالیف بولونمایان حادیثلر، أبو حانیفە طارافئندان قورئانا موحالیف بولونموشتور.
ذاتن “أهلی حادیث” دە اۇنو بو نیدنلە قئنامئش وە أبو حانیفەنین اؤنجۆلۆگۆنۆ یاپتئغئ “أهلی رەی” طارافتارلارئنئ؛ “سۆننت دۆشمانئ وە بیدعات أهلی” گیبی آغئر ایفادەلرلە ألشتیریلمیشلردیر. مثەلا أهلی حادیثین اؤنجۆلریندن اۇلان أوزاعی (اؤلۆم؛ 774/157)، أبو حانیفە ایچین شؤیلە دەمیشتیر: “بیز أبو حانیفەیی رەی (کندی گؤرۆشۆ) ایلە حۆکۆم وردیگیندن دۇلایئ عایئبلامئیۇروز. زیرا بیز دە رەی ایلە حۆکۆم ورمکتەییز. بیز اۇنو کندیسینە حادیث اولاشتئغئ حالدە باشقا بیر گؤرۆشلە حادیثە موحالفت أتتیگیندن دۇلایئ قئنئیۇروز.”
بیر دیگر اؤنملی أهلی حادیث اۇلان آحمد بین حانبلین (اؤلۆم؛ 857/241)، أبو حانیفە وە تاعقیبچیلری ایچین سؤیلەدیگی شو سؤزلر ایسە چۇق داحا آغئردئر: “اۇنلار (أبو حانیفە وە تاعقیبچیلری) بیدعاتچی وە ساپئقتئرلار، سۆننتە وە أثرە (حادیثە) دۆشماندئرلار، حادیثلری ایبطال أدیپ رسولوللاها قارشئ چئقارلار. أبو حانیفە وە اۇنون گیبی دۆشۆننلری ایمام وە اۇنلارئن دینینی دین أدیننلر؛ اۇنلار، رسولوللاهئن حادیثلرینی، آصحابئنئن یۇلونو ترک أدیپ أبو حانیفە وە طارافتارلارئنئن یۇلونا تابیع اۇلموشلاردئر.
أبو حانیفەنین بو سؤزلری حاق أتمەدیگی آچئقتئر. چۆنکی آحمد بین حانبل، بو سؤزلری ایلە أبو حانیفە وە تاعقیبچیلری ایچین؛ “رسولوللاها وە سۆننتینە قارشئ چئقان وە رسولوللاهئن دینیندن دگیل، باشقا بیر دینە (أبو حانیفەنین دینینە) منسوب اۇلان کیمسەلر” دەمکتەدیر. نە وار کی أبو حانیفەیە یاپئلان سالدئرئلار سادەجە بو سؤزلرلە قالمامئش، اۇنون حادیثلرە یاقلاشئمئنئ ألشتیرن اۇنلارجا کیتاب وە رددیە دە یازئلمئشتئر.
مثەلا ایمام بوحاری؛ “باعضئ اینسانلار، اینسانلاردان بیری” تاعبیرینی قوللاناراق أبو حانیفەیە ایعتیراضلاردا بولونموشتور. طالەبەسی ایمام موحاممدی شیددتلە ألشتیردیگی “جهمیەدن” سایمئشتئر. ایبنی أبی شەیبە، “أل-موصاننف” آدلئ أثریندە أبو حانیفەیی ألشتیرمک اۆزەرە “کتاب الرد علی أبی حنیفة” ایسمییلە بیر باب آچمئش وە 125 مسئەلەدە أبو حانیفەنین نبیدن گلن حادیثلرە موحالفت أتتیگینی سؤیلەمیشتیر. بونو ایثبات أتمک ایچین دە 485 ریوایت ناقلەتمیشتیر. بو 125 مسئەلەنین وە أبو حانیفەنین قابول أتمەدیگی 485 حادیثین نەلر اۇلدوغو “موحاددیثلر ناظارئندا أبو حانیفە” ایسیملی کیتابتا تاصنیف أدیلمیشتیر.
اۇ حالدە شو سۇرویو سۇرمامئز گرکیۇر؛ أبو حانیفەنین حادیثلر قۇنوسونداکی یاقلاشئمئ (ایلکەلری) بو قادار نت وە آچئق ایکن، ناسئل اۇلیۇر دا أبو حانیفەنین رددەتتیگی (قورئانا موحالیف بولدوغو) یۆزلرجە حادیث حانەفی قایناقلارئنداکی فتوالارا دایاناق اۇلابیلمیشتیر؟
دیمک کی، أبو حانیفەیە یؤنلتیلن بو آغئر ألشتیریلر أبو حانیفەیی دگیل آما سۇنراکی حانەفی ایماملارئ أتکیلەمیش وە فتوالار دا بو دۇغرولتودا وریلمیشتیر. موحتملن، أهلی حادیثین أهلی رەیە یؤنلتتیگی باعضئ ایتهاملار، اؤزللیکلە دە “رسولوللاە وە سۆننت دۆشمانئ” گیبی آغئر نیتەلەمەلر، أبو حانیفەدن سۇنرا گلن حانەفی ایماملارئ أتکیلەمیش وە اۇنلارئ أهلی حادیثین دلیللری ایلە (کی بونلارئن بیر بؤلۆمۆ أبو حانیفەنین رددەتتیگی حادیثلردیر) فتوا ورمەیە سەوق أتمیشتیر.
عاکسی حالدە أبو حانیفەنین بو آچئق ایلکەلرینە راغمن اۇنو رددەتتیگی حادیثلرین حانەفی قایناقلارئنداکی فتوالارا دایاناق اۇلماسئ باشقا شکیلدە ایضاح أدیلەمز. بونونلا بیرلیکتە هیجری ایکینجی وە اۆچۆنجۆ عاصئردا یاشانان سیاسی اۇلایلار، بو اۇلایلارا باغلئ گلیشن تارتئشمالار، مذهب تاعاصصوبو وە سیاسی طارافگیرلیکلر گیبی حوصوصلار دا بو دورومو (ساورولمایئ) کؤرۆکلەمیش اۇلابیلیر.
سۇنوچ
گۆنۆمۆزدەکی حانەفیلر ایلە أبو حانیفە آراسئندا تئۇریک وە پراتیک آچئدان اؤنملی فارقلئلئقلار بولونماقتادئر. دۇلایئسئیلا أبو حانیفەنین گۆنۆمۆزدەکی حانەفیلر گیبی بیر “حانەفی” اۇلمادئغئ وەیا گۆنۆمۆزدەکی حانەفیلرین أبو حانیفەنین پشیندن گیتمەدیگی (أبو حانیفەنین مذهبیندن اۇلمادئغئ) سؤیلنەبیلیر. زیرا حانەفی قایناقلارئندا یر آلان وە حانەفیلرین ایعتیبار أتتیگی فتوالارئن اؤنملی بیر بؤلۆمۆ، أبو حانیفەنین ایلکەلریندن داحا چۇق اۇنو ألشتیرنلرین (أهلی حادیثین) ایلکەلرینە دایانیۇر.
اۇ حالدە گۆنۆمۆزدەکی حانەفیلرین أبو حانیفەنین مذهبیندن داحا چۇق “شافیعی-مالیکی-عانبلی” قارئشئمئ ملز بیر مذهبە منسوب اۇلدوغو سؤیلنەبیلیر. بیزیم ایچین اؤنملی اۇلان بیر فتوانئن (اۇنا وەیا بونا دگیل) طابیعی کی قورئانا دایانیۇر اۇلماسئدئر. آما أبو حانیفەنین ایلکەلری بیزە گؤرە قورئانلا موطابئق اۇلدوغو ایچین (اؤزللیکلە دە حادیثلر قۇنوسونداکی یاقلاشئمئ) اۇنون بو ایلکەلرینە موحالیف فتوالار، قورئانا دا موحالیف دیمکتیر.
بو باقئمدان کندیسینی أبو حانیفەنین تاعقیبچیسی اۇلاراق گؤرنلر؛ تابیع اۇلدوغو فتوالارئن أبو حانیفەیە عائید اۇلوپ اۇلمادئغئنئ وە داحا دا اؤنملیسی بونلارئن قورئانلا موطابئق اۇلوپ اۇلمادئغئنئ گؤزدن گچیرملیدیرلر.
دۇکتۇر ذکی بایراقتار
